WRR luidt noodklok over wildgroei ict overheid

Dat moet anders, stelt de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) in een rapport 'iOverheid', dat vanmiddag door Corien Prins is aangeboden aan de minister van Binnenlandse Zaken Piet Hein Donner.

De teneur van het rapport 'iOverheid' is als volgt: de eOverheid is vooral tot stand gekomen door het steeds verder uitbereiden de functionaliteit. Daarbij is er te veel gedacht vanuit de mogelijkheden van de technologie en de wens tot meer efficiency. Op die manier is de ict erg complex geworden. De fundamenten zijn uit het lood geslagen, zo wordt geconcludeerd.

Zo is bij veel projecten de privacy ondergesneeuwd geraakt. Tussen bestaande en nieuwe systemen worden bijvoorbeeld meer en meer koppelingen aangebracht, waarover de bestuurlijke en de politieke controle nagenoeg geheel ontbreekt. Er blijkt een oncontroleerbare en ongecontroleerde macht van de staat te zijn ontstaan, waardoor de rechten van individuen in het gedrang raken.

Nieuwe regie, beoordeling en bemiddeling

Er zijn heel veel overheidsorganisaties met een eigen ict, zo erkent de WRR, terwijl regie volkomen ontbreekt. Om die weer in handen te krijgen, moet de regering de ict beter gaan organiseren. Er moet grip van bovenaf komen door een club die de systematiek als geheel gaat bekijken en de verbanden onderkent. Het rapport adviseert dat er een 'Permanente commissie voor de iOverheid' moet komen, die processen van digitalisering beschouwt en beoordeelt in het licht van de iOverheids als geheel en aan het parlement rapporteert. Daaronder komt een iAutoriteit' te hangen, die projecten moet gaan afrekenen op haar doelen. Die club moet de afhandeling gaan verzorgen, ook van klachten, en krijgt macht om zaken door te zetten. Bestaande organisaties zoals de toezichthouder voor privacy (CBP) zijn hiervoor te beperkt.

Bovenal moet de overheid het opdrachtgeverschap van ict professionaliseren en naar zich toe trekken. De nadruk moet liggen op wat er maatschappelijk nodig is, en niet op wat er technisch mogelijk is. Dat laatste is nu het geval en leidt er volgens de WRR in de praktijk maar al te vaak toe dat externe adviseurs en leveranciers het voor het zeggen krijgen en dat de overheid en politiek het nakijken hebben.

Het gaat fout

Er ligt een grote uitdaging op de regering te wachten, vindt de WRR. Er moet een einde komen aan de goedgelovigheid en het gebrek aan geloofwaardige evaluaties van ict-toepassing door de overheid. Er moet weer in- en overzicht komen, want die zijn nu zoek. Maatstaven voor de beoordeling van applicaties ontbreken vaak en discussies blijven steken in de veiligheid van de technologie (ov-chipkaart) of in financiële debacles, die meer regel zijn dan uitzondering.

Koppelingen zijn volgens het rapport een doel op zich geworden. Tegelijkertijd worden schotten tussen terreinen en overheden afgebroken, alsof die er niet toe doen, en meer en meer ook met de private sector, die komt mee-eten uit die o zo handige gekoppelde informatiestromen.

De WRR pleit ervoor dat er meer gelet moet worden op privacy en keuzevrijheid. Anders raken de burgers meer en meer verstrikt in informatienetwerken. Ook de populariteit van sociale netwerken en web 2.0 roept voor de WRR de vraag op of er een verantwoordelijkheid voor de overheid ligt om de gedragingen van burgers te sturen en te beperken en/of burgers te beschermen tegen marktpartijen.

Efficiency wint altijd

Nu nog heeft de ict het karakter van een 'eOverheid', gericht op efficiënte dienstverlening, gebruikmakend van techniek. Maar in feite wordt het steeds meer een iOverheid, en die wordt gekenmerkt door informatiestromen en -netwerken en is gericht op dienstverlening plus vergaande controle en zorg. De overheid heeft dit alleen nog niet door, en de politiek al evenmin.

Bij de overheid moet men beseffen dat de iOverheid vergaande veranderingen met zich meebrengt voor de relatie tussen burgers en overheden. De WRR gaat zelfs zover om het een 'paradigmawisseling' te noemen, een grote omslag van uitgangspunten.

De WRR schetst een beeld van ict bij de overheid die vanuit de 20e eeuw volledig uit zijn voegen is gegroeid en in de 21e eeuw een moloch met tentakels is geworden waarover we de greep zijn verloren. Doemscenario's als 'totalitaire samenleving' mijdt de WRR in haar gedegen rapport voor het kabinet Rutte, maar het ademt wel de sfeer uit.

Vooral het Elektronisch Patientdossier (EPD) - wat opnieuw is uitgesteld, zo kreeg de Eerste Kamer vandaag te horen - het Elektronisch Kinddossier, de Verwijsindex Risicojongeren, uitdijende biometrie (vooral vanuit paspoorten) en Sofinummerverbreiding moeten het ontgelden.

Deze projecten "ademen stuk voor stuk een groot vertrouwen in ict als middel om de overheid effectiever, klantvriendelijker, toegankelijker, kwalitatief beter en voorbereid op de toekomst te maken... Het 'technovertrouwen' van politiek en beleid vertaalt zich in grote ambities met ict, niet alleen in technische, maar zeker ook in beleidsinhoudelijke zin", zo staat in het rapport te lezen.

De overheid pretendeert hiermee behalve meer efficiency en effectiviteit een veel veiliger samenleving te bieden aan haar burgers, met een veel hoger niveau van zorg en het voorkomen van misstanden en uitwassen, maar het is de vraag of dit werkelijk zo is.

Wildgroei temmen

De WRR stelt dat de nadelen van het ongebreideld aan elkaar knopen van systemen uit het oog worden verloren. Brussel en mondialisering (eisen van de VS bijvoorbeeld) vergroten de druk en de onbeheersbaarheid. Die ontembare groei van systemen, en vooral de koppelingen ertussen, tarten waarden als transparantie, privacy, keuzevrijheid en accountability.

"Veel bestuurlijke 'eigenaren' of pleitbezorgers van applicaties hebben de neiging om ict als een instrument te zien, en nemen aan dat het primaire proces niet verandert", zegt het rapport dan ook. De overheid onderkent dus niet dat de digitalisering wel degelijk invloed heeft op het functioneren van de overheid, alleen al omdat de burgers ook veranderd zijn.

Op iOverheid.nu komen rapport, presentatie van Prins en discussie online.