Nederlandse klokkenluiders vogelvrij op internet

Milica Antic, advocate bij SOLV en onder meer juridisch adviseur van Hyves, zegt "bijna dagelijks" verzoeken onder ogen te krijgen waarin wordt gevraagd om persoonlijke gegevens van mensen die in de ogen van anderen een onrechtmatige daad hebben gepleegd op het internet. Ze weigert overigens om absolute aantallen te noemen. Ook Arnoud Engelfriet, jurist bij ICT Recht, zegt met grote regelmaat dergelijke verzoeken te krijgen. Engelfriet heeft enkele bekende Nederlandse internetserviceproviders als klant.

De reden dat isp's en aanbieders van social media platformen en weblogs zonder tussenkomst van de rechter worden geconfronteerd met verzoeken, harde eisen soms, om naw-gegevens vrij te geven, ligt in het verleden. In 2005 kwam de Hoge Raad in de zaak van een postzegelhandelaar (Pessers) tegen internetprovider Lycos tot de opmerkelijke uitspraak dat providers "indien er duidelijk sprake is van onrechtmatige daad" zonder meer de personalia van de overtreders moeten vrijgeven.

Anonieme smaadzaaier

In dit geval ging het om een anonieme smaadzaaier, maar de uitspraak is zodanig breed geformuleerd dat onder meer Brein ermee op jacht ging naar illegale aanbieders van materiaal dat intellectueel eigendom van anderen is. In 2008 kwam daar nog een gerechtelijke uitspraak overheen waarbij Google de gegevens van een houder van een gmail-account moest vrijgeven.

Sindsdien zijn er nauwelijks nog civielrechtelijke procedures geweest die voor meer, en actueler, jurisprudentie hebben gezorgd, zoals Webwereld eerder in een artikel beschreef. Daarin zei jurist Mark Jansen van advocatenkantoor Dirkzwager dat, zouden die procedures er wel zijn, de Nederlandse rechter vaker de zijde zou kiezen van de vrijheid van meningsuiting dan dat het tot vrijgave van persoonsgegevens zou komen. "Dat ben ik met Jansen eens", zegt Antic, "maar doordat de uitspraak van de Hoge Raad in de zaak Lycos/Pessers nog steeds valide is, komt het niet tot dergelijke procedures."

Weg open voor willekeur

Nu ligt de beoordeling van een verzoek tot vrijgave van de identiteit van bloggers bij de isp's of platformaanbieders. En dus ligt de weg open voor willekeur. "Het hangt ervan af hoe principieel de isp is", zegt Antic. Engelfriet ondersteunt dat, maar zegt wel: "Er zijn er die zonder meer alles direct geven, maar bijvoorbeeld xs4all durft veel meer stelling te nemen. Is ook meer een rebellenclub natuurlijk."

Beide zijn het er over eens dat "Lycos/Pessers" een monstrum is, waarmee een "onwenselijke situatie is ontstaan. Er is nu totaal geen zicht op wat er gebeurt, of het allemaal juridisch houdbaar is", zegt Engelfriet. "Het CBP eist bijvoorbeeld dat de betrokken eindgebruiker wordt ingelicht, maar dat gebeurt vaak niet." De mogelijkheid tot misbruik van de door de Hoge Raad gegeven ruimte door valse claims in te dienen, is duidelijk aanwezig. "Er zijn isp's die er geen tijd aan willen besteden en zonder de waarheid van de claim te onderzoeken een website op zwart gooien."

Voorwerk voor de politie

Beiden willen of kunnen niet ingaan op het aantal verzoeken dat daadwerkelijk worden ingewilligd. Engelfriet: "Ik kijk namens mijn klanten eerst of de claim inderdaad valide is en vervolgens wat de eiser nu werkelijk met de naw-gegevens moet. Het is natuurlijk niet de bedoeling dat de eiser vervolgens de ander gaat stalken."

Soms is de eiser wel degelijk gebaat bij de gegevens. "De politie doet in dit soort zaken vrijwel geen speurwerk meer. Als je als benadeelde aangifte komt doen bij de politie met de naw-gegevens in de hand, wil dat nog wel eens de zaken bespoedigen", zegt Engelfriet. Hij zegt dat isp's over het algemeen liever kiezen voor het verwijderen van de omstreden content dan het vrijgeven van persoonsgegevens.

Misbruik van Notice & Takedown

Maar ook daar heerst de willekeur. Vorige week luidde Frank La Rue, mensenrechtenrapporteur van de VN, de noodklok over misbruik van de zogenaamde Notice & takedown procedure, waarbij een isp na een klacht content of een hele site offline haalt (of niet). Ook in Nederland bestaat een dergelijke procedure sinds 2008, een overeenkomst van stichting Brein met de hosting providers.

Volgens de VN wordt dit systeem door staten en private personen veelvuldig misbruikt. Isp's hebben de neiging blind gehoor te geven aan dergelijke verzoeken, omdat ze geen risico's willen lopen aansprakelijk te worden gesteld. En degene die de vermeend onrechtmatige content online heeft gezet, kan zich nauwelijks verdedigen, constateert La Rue. Bovendien zijn de afwegingen die providers maken om wel of niet gehoor te geven aan een Notice & Takedown veelal ondoorzichtig.

Klokkenluiders vogelvrij

Die willekeur blijkt dus ook te spelen bij het wel of niet overhandigen van naw-gegevens. Extra gevoelig ligt dit bij anoniem klokkenluiden, waarbij mensen zelf of via anderen zaken aan het licht brengen die van maatschappelijk belang zijn. Antic noemt klokkenluiders "digitaal vogelvrij verklaard" door de Lycos/Pessers-uitspraak, Engelfriet nuanceert dat. "Ik adviseer mijn klanten in dergelijke zaken de gegevens niet af te geven. Maar dat is altijd een afweging."

Vanwege de geldende uitspraak van het de Hoge Raad hebben vrijwel alle isp's, maar ook platformaanbieders, algemene of privacyvoorwaarden waarin wordt gesteld dat de persoonsgegevens worden afgegeven als daar om wordt gevraagd en er juridisch aanleiding toe is.

Om Lycos/Pessers van tafel te krijgen, zou eigenlijk een procedure bij het Europese Hof moeten worden gestart, maar beide juristen wijzen erop dat zoiets een langslepende en dure zaak zal zijn. "Wat wel kan is de Hoge Raad te vragen de uitspraak van Lycos/Pessers te laten toetsen door het Europese Hof", zegt Engelfriet "Ze zijn dat dan verplicht te doen." Geen van beide juristen heeft daar echter plannen voor.