Een dure iPod tjokvol gratis mp3'tjes

Het jaar 2004 wordt wat online muziek betreft gekenmerkt door een paar trends: de voorzichtige doorbraak van betaalde diensten, de onverminderde populariteit van gratis p2p-diensten, de aanzwellende jacht op p2p-gebruikers en de aanhoudende hype rondom de iPod van Apple.

Apple heeft met zijn draagbare muziekspeler vol in de roos geschoten. Waar in de jaren tachtig van de vorige eeuw iedereen met een Sony Walkman rondliep, gebeurt dat nu met de iPod. De typerende witte oordopjes zijn alom in het straatbeeld aanwezig. Inmiddels verkoopt Apple twee keer zoveel iPods als pc's. In het vierde kwartaal van zijn gebroken boekjaar verkocht Apple meer dan twee miljoen iPods, terwijl bij de verkoop van Macintosh-computers de teller op 836.000 bleef steken. De toenemende verkoop is vooral te danken aan de uitbreiding van de productiecapaciteit voor de iPod mini. De kleine uitvoering van de muziekspeler kwam deze zomer ook in Nederland op de markt.

iTunes Music Store

Ook de veelgeroemde online muziekwinkel van Apple - iTunes Music Store - waagde dit jaar de stap naar Nederland. In oktober was het eindelijk zover. Zónder typische Nederlandse artiesten als Doe Maar en met Engels als voertaal, dat wel. Maar over het algemeen zijn de reacties positief.

De iTunes Music Store voor de Europese Unie bevat 700.000 nummers van de vier grote platenmaatschappijen en van meer dan honderd onafhankelijke platenlabels. De nummers kosten 99 cent per stuk. De gebruiksrechten zijn hetzelfde als in de VS. Zo kan de gebruiker de gekochte muziek op maximaal vijf computers afspelen, een nummer een onbeperkt aantal keren op een cd branden, dezelfde afspeellijst tot zeven keer branden en zijn muziek naar een onbeperkt aantal iPods kopiëren.

Wereldwijd is de iTunes Music Store de grootste online muziekwinkel. Apple claimt een marktaandeel van 70 procent op de online muziekmarkt. Het bedrijf heeft wereldwijd al meer dan tweehonderd miljoen nummers via zijn iTunes Music Store weten te verkopen.

Kritiek is er ook. Zo klagen Engelse consumenten dat ze de nummers te duur vinden. Zij kijken hierbij naar de prijs in de hen omringende landen, die inderdaad een stuk lager ligt. Voor de rest kan het niet op voor Apple. Ook de Consumentenbond is tevreden. In een grote test van online muziekwinkels in november komt de online muziekwinkel van Apple als beste uit de bus, terwijl rivaal MSN Music op de vierde plaats eindigt.

De Russische site Allofmp3.com, die in een vorige test van de bond tot afgrijzen van de auteursrechtenorganisatie Brein als beste uit de bus kwam, staat deze keer op de tweede plaats. Allofmp3.com is weliswaar stukken goedkoper dan iTunes, maar de bond vraagt zich af of de Russen alle rechten wel netjes hebben geregeld. Allofmp3 heeft dit geregeld met de Russische Buma/Stemra en niet direct met de rechthebbenden. Het Spaanse Weblisten gaat ongeveer hetzelfde te werk. Ook deze betaalde dienst is niet populair bij de officiële muziekindustrie, maar des te meer bij de consument. Dit vanwege de lage prijzen.

Andere betaaldiensten op de Nederlandse markt - zoals Free Record Shop, Yeahronimo, Tiscali Music, Chello Music en Download.nl van Ilse Media - staan bij het publiek nadrukkelijk in de schaduw van met name iTunes Music Store. Voorlopig de laatste in de rij nieuwe diensten is Sony, dat in december de Nederlandse markt begroet. Op de achtergrond speelt OD2 een belangrijke rol. Deze online muziekspecialist vult de catologi van onder meer Chello, Download.nl, Tiscali Music, Planet Music en de in oktober gelanceerde muziekdienst van Microsoft, MSN Music. In juni wordt dit Britse bedrijf overgenomen door het Amerikaanse Loudeye.

Al met al begint na de VS ook Europa warm te lopen voor betaalde muziekdownloads. In Nederland is de markt voor betaalde downloads desondanks nog erg klein. Liever shopt de Nederlander vooralsnog bij de myriaden gratis diensten. Toch wordt het hem niet gemakkelijk gemaakt. En wel om verschillende redenen.

Teloorgang van Kazaa

Allereerst is daar de al vorig jaar ingezette teloorgang van Kazaa. In juli 2000, op de dag dat een Amerikaanse rechtbank een vernietigend oordeel uitsprak over Napster werd door een Nederlands bedrijf Kazaa gepresenteerd. Niet veel later was Kazaa verreweg het meest gebruikte peer-to-peerprogramma uit de geschiedenis. Deze hegemonie lijkt nu definitief verleden tijd. In mei 2003 komt nog het triomfantelijke bericht naar buiten dat Kazaa het meest gedownloade programma uit de geschiedenis van internet is, vóór ICQ. Het najaar druppelen echter steeds meer onderzoeken binnen waaruit blijkt dat het gebruik van Kazaa in rap tempo afneemt. Ook het aantal beschikbare bestanden is volgens onderzoekers gedecimeerd. Consumenten zouden bang zijn geworden door de maatregelen van de RIAA.

Daarnaast doen hardnekkige verhalen de ronde dat de industrie Kazaa en consorten saboteert door ze te overspoelen met nepbestanden of zelfs virussen. Begin dit jaar stelt een beveiligingsbedrijf zelfs dat Kazaa een van de grootste bedreigingen op internet vormt als het gaat om virusbesmetting. Bijna de helft van de downloads zou besmet zijn met een virus of Trojaans paard.

Computer Associates voegt daar eind dit jaar aan toe dat Kazaa het grootste spywaregevaar op internet is. Kazaa was enkele jaren geleden een van de grote katalysatoren voor de doorbraak van allerlei dubieuze software. Mensen die Kazaa op hun computer installeerden, kregen er automatisch programma's als Ezula, New.net en Cydoor bij, programma's die worden betiteld als spyware.

Edonkey en Bittorrent

Op zijn hoogtepunt had het Fasttrack-netwerk waarvan Kazaa gebruikmaakt zo'n 4,5 miljoen internetters die op een bepaald moment een veelvoud aan mp3'tjes met elkaar deelden. Het afgelopen najaar waren dat er met moeite 2,7 miljoen, zo blijkt uit gegevens van Slyck.com. De neergaande trend van de laatste maanden is echter inmiddels gestabiliseerd.

Of het nu door dergelijke berichten komt of door iets anders, feit is dat Kazaa zijn koppositie dit jaar kwijtraakt aan een nieuwe generatie p2p-programma's. Na Napster en Kazaa is het nu de tijd voor het eDonkey-netwerk.

Dit netwerk is in de tussentijd aanzienlijk in populariteit gestegen en zou inmiddels minstens evenveel actieve gebruikers hebben. Er zijn duidelijke verschillen tussen het Fasttrack- en het eDonkey-netwerk, waarvan onder meer eMule en Shareaza gebruikmaken. Waar op Fasttrack voornamelijk losse muziekbestanden zijn te vinden, is eDonkey met name geschikt voor films en complete muziekalbums. Dit geldt ook voor het snel in populariteit stijgende Bittorrent. Volgens het Britse bedrijf CacheLogic zou Bittorrent maar liefst 35 procent van al het dataverkeer op internet voor zijn rekening nemen.

Aangezien steeds meer mensen de beschikking hebben over een breedbandverbinding gaat de belangstelling vaker uit naar het downloaden van complete albums en films in plaats van kleinere bestanden. Dit is een andere verklaring voor het einde van het Kazaa-tijdperk en de snelle opkomst van met name Bittorrent.

RIAA en Brein

De entertainmentindustrie is het succes van de opvolgers van Kazaa niet ontgaan. Zij doen er alles aan om het gebruik tegen te gaan. Richtte de RIAA, de organisatie die de Amerikaanse muziekindustrie vertegenwoordigt, zich eerst alleen nog op gebruikers van Kazaa, later in het jaar wordt de aandacht steeds meer verlegd naar andere p2p-netwerken.

Ook de filmindustrie laat zich niet onbetuigd. Eind dit jaar wordt bekend dat Hollywood zijn pijlen richt op gebruikers van Bittorrent. De RIAA komt ondertussen met de regelmaat van de klok naar buiten met berichten over het dagvaarden van iedere keer honderden muziekuitwisselaars. Het gaat hier overigens niet om downloaders, maar alleen om aanbieders.

In Nederland zorgt Brein voor de nodige commotie. In eerste instantie zijn het diverse mp3-zoekmachines en sites als Emule.nl en Releases4u.nl die het moeten ontgelden. Op Emule.nl staan zogeheten ed2k-links, waarmee bezoekers eenvoudig konden uitvinden waar bepaalde bestanden (voornamelijk films) zich bevinden op het eDonkey-netwerk. De site zelf bood geen bestanden aan.

Volgens Tim Kuik van de Stichting Brein hielp Emule.nl op die manier mee aan de illegale verspreiding van auteursrechterlijk beschermd materiaal. De site gaat daarna op zwart. Releases4u.nl maakt zich volgens Brein schuldig aan ongeveer hetzelfde. Ook deze site mag van Brein niet verwijzen naar plaatsen om films te downloaden.

De rest van het jaar gaat Brein onverminderd door met zijn jacht op sites die de ed2k-links aanbieden. Releases4u en Shareconnector houden echter hun poot stijf en volharden in hun verzet. De beheerders zijn van mening dat zij niets illegaals doen omdat ze zelf geen auteursrechtelijk beschermd materiaal aanbieden.

FIOD

In december barst de bom en boekt Brein een belangrijke psychologische overwinning. De stichting heeft FIOD-ECD weten te overtuigen van de noodzaak om Shareconnector en Releases4u te ontmantelen. De fiscale opsporingsdienst neemt vier servers in beslag waar de twee grootste Nederlandse eDonkey-sites op draaien. Bovendien worden er acht aanhoudingen verricht. Zeven van de acht verdachten zijn echter binnen een dag weer op vrije voeten.

Dienstverleners als Shareconnector en Releases4U verschuilen zich volgens directeur Kuik van Brein achter 'drogredenen dat de illegale bestanden zelf op andere servers staan en dat de feitelijke uitwisseling niet via de eigen servers plaats vindt'. Het is echter volgens Kuik zonneklaar dat zij verantwoordelijkheid dragen voor de illegale verspreiding.

Het wachten is nu op een door het Openbaar Ministerie (OM) in te stellen strafzaak. Voormalig Kazaa-advocaat Christiaan Alberdingk Thijm zet echter daags na de opvallende actie vraagtekens bij een eventueel vervolg. Volgens de advocaat heeft het OM een zeer lastige zaak. Hij acht de kans dat het tot een strafrechtelijke vervolging zal komen dan ook zeer klein. Brein blijft echter overtuigd van zijn eerdere standpunt en stelt dat de strafbare feiten `kraakhelder' zijn.

Dat een zaak tegen Brein niet bij voorbaat kansloos is, bewijst de mp3-zoekmachine Zoekmp3. In tegenstelling tot Mp3zoekmachine.nl besluit deze site niet te wijken voor de druk van Brein. In mei volgt de beloning, als de Haarlemse rechtbank beslist dat Zoekmp3.nl geen inbreuk op het auteursrecht maakt. "Gebruikers van Zoekmp3.nl worden enkel doorverwezen/doorgeleid naar sites waar die bestanden zijn te vinden", concludeert de rechtbank in zijn vonnis.

Alberdingk Thijm is blij met de uitspraak. "Het is grote winst dat een rechtbank nu heeft gezegd dat het downloaden van muziek is toegestaan." Tim Kuik van Stichting Brein is echter not amused. Volgens hem bewijst de redenatie van de rechter dat de Auteurswet (en een wetsvoorstel om deze wet aan te passen) ontoereikend is. "Minister Donner van Justitie heeft wel gezegd dat hij het onwenselijk vindt dat mensen mogen downloaden, maar de gemiddelde internetgebruiker lapt dat aan zijn laars." De wetgever zou dan ook het downloaden van muziek moeten verbieden, betoogt Kuik. Zo ver is het echter nog niet.

Individuele gebruikers

Vooralsnog moet Brein zich nochtans richten op de zogenoemde uploaders. Na diverse aankondigen begint Brein vanaf september daadwerkelijk met het sturen van waarschuwingen naar gebruikers van Kazaa. Via programma's als Kazaa en Grokster is het immers mogelijk berichten te sturen naar andere gebruikers. Als Brein bemerkt dat iemand illegaal bestanden aanbiedt, kan hij een waarschuwing verwachten.

Naar aanleiding van deze actie komt echter de nodige kritiek. Zo vraagt het PvdA-kamerlid Martijn van Dam zich af of Brein dit wel mag. Hij vraagt zich af of Brein hiermee niet het fundamentele recht om vrijuit informatie uit te wisselen schendt. Brein moet gegevens van mensen gaan verzamelen, zoals het ip-adres en de bestanden die mensen aanbieden. "Dat zou een forse inbreuk op de privacy kunnen betekenen, aangezien die bestanden zich op de harde schijf van mogelijke inbreukmakers bevinden", aldus het kamerlid.

Net als in de VS is er bovendien een praktisch obstakel om bestandsdelers aan te pakken. Brein kan weliswaar beschikken over het ip-adres, maar moet bij de provider de zogenoemde naw-gegevens achterhalen. De organisatie zal dit desnoods via de rechter proberen af te dwingen.

De tijd van 'lieve waarschuwingen' aan het adres van Nederlandse muziekuitwisselaars is namelijk voorbij, zo verklaart Brein eind november. Net als in de VS moeten consumenten vrezen voor claims. Sinds begin september zijn ongeveer 55.000 Nederlanders gewaarschuwd omdat ze illegaal muziek aanbieden via internet, maar dit blijkt tot nog toe weinig effect te hebben op het gebruik van de verschillende p2p-programma's.

Wanneer Brein precies overgaat tot concrete schadeclaims is nog niet bekend. In ieder geval gaat het om internetters die een grote hoeveelheid bestanden aanbieden. Brein zal zich hierbij niet langer concentreren op Kazaa, maar ook andere netwerken en diensten in het vizier houden. Kuik noemt onder meer eDonkey en Bittorrent.

Suprnova

Ditzelfde Bittorrent heeft aan het eind van het jaar al te maken met tegenslag als de populaire site Suprnova.org zijn deuren sluit. Suprnova.org was verreweg de bekendste site met zogeheten torrent-links. Dergelijke links zijn nodig om via het uitwisselsysteem Bittorrent bestanden te downloaden. Ook de site TorrentBits.org is op zwart gegaan.

Deze sites werden de afgelopen maanden immens populair, wat samenhangt met de werking van Bittorrent. Dit systeem lijkt weinig op de 'traditionele' uitwisselsoftware zoals Napster en Kazaa. Zo ontbreekt een zoekvenster. Gebruikers van het systeem moeten daarom hun toevlucht nemen tot sites als Suprnova, die links naar torrent-bestanden aanbieden. Nadat Bittorrent-gebruikers een dergelijk bestandje hebben opgehaald en geopend, begint de download van het 'echte' bestand automatisch.

Het verscheiden van Suprnova betekent echter niet het einde van Bittorrent. Suprnova mag dan gesloten zijn, sites als Torrentsearch.com zijn maar al te graag bereid de fakkel over te nemen.

Want één ding is duidelijk: de strijd tussen de entertainmentindustrie en de diverse p2p-diensten is nog niet gestreden. Ondanks de opkomst van een breed aanbod aan betaaldiensten. De geliefde iPod zal dan ook in 2005 op diverse manieren gevuld kunnen worden.