Softwarepatenten: het uur U

Volgende week woensdag, 6 juli, weten we het antwoord. Zal de huidige praktijk van verlenen van octrooien op software voortgezet kunnen worden, zal deze zelfs wettelijk vastgelegd worden, of komt er een richtlijn die ook met de belangen van consumenten, het MKB en in het bijzonder de softwaresector rekening houdt?

Wat er dreigt te gebeuren is van een ongekende zotheid. De softwaresector heeft nooit behoefte aan octrooien gehad. Beschermd door geheimhouding en copyright zijn er miljarden verdiend. Bill Gates is er in in relatief korte tijd de rijkste man ter wereld mee geworden.

De softwaresector heeft een onstuimige groei doorgemaakt zonder octrooien. De softwaresector kent lage instapkosten, lage distributiekosten, veel aanbieders, hoge concurrentie, snelle opeenvolgende innovatie, korte levensduur van producten en een extra bron van innovatie: open-source. Anders dan in andere sectoren is interoperabiliteit van kardinaal belang.

Deze karakteristieken worden ernstig geschaad door octrooien op software. Octrooien zullen ervoor zorgen dat wie groot is groot zal blijven. Microsoft heeft de aandeelhouders beloofd 3000 octrooien per jaar aan te zullen vragen.

Juridisch mijnenveld

De lobby voor softwareoctrooien schrikt nergens voor terug. Zo beweerde Europarlementariër Toine Manders (VVD) onlangs dat 81 procent van het midden- en kleinbedrijf (MKB) octrooien gebruikt om zichzelf te beschermen. Hij zal misleid zijn door onduidelijke taal in een recente studie van de Business Software Alliance.

Voor wie beter kijkt, blijkt uit de studie namelijk dat er maar zo'n 1200 MKB-bedrijven in heel Europa zijn die over softwareoctrooien beschikken. Alleen al in Slovenië zijn er al zo veel it-bedrijven. En van deze octrooien zijn er slechts 37 procent pure softwareoctrooien, de andere zouden vermoedelijk ook door de 'natuurkrachten'-test van het Europees parlement van 2003 gekomen zijn. Softwareoctrooien spelen voor het Europese MKB geen positieve rol van betekenis. Wel creëren zij voor het MKB een juridisch mijnenveld.

Verleningspraktijk

De huidige praktijk van verlenen van octrooien op software is uit de hand gelopen. Onlangs constateerde de door het ministerie van Economische Zaken ingestelde Nederlandse Adviescommissie Software Octrooien (Commissie Giskes) zeer ernstige problemen bij de verleningspraktijk. Te veel octrooien op software-uitvindingen leveren geen, of slechts een zeer beperkte, bijdrage aan de stand van de techniek, veel toegekende octrooien betreffen eigenlijk geen nieuwe uitvindingen, octrooien op software voldoen in onvoldoende mate aan het octrooirechtelijke vereiste van 'nawerkbare' openbaarmaking (de beschrijvingen van de uitvindingen zijn veel te vaag) en er worden toch octrooien verleend op methoden van zakendoen.

Triviale octrooien worden misbruikt en hebben een afschrikwekkend en innovatieremmend effect op veel software-ontwerpers. Veel gebruikte standaarden voor interfaces worden geoctrooieerd, wat interoperabiliteitsproblemen veroorzaakt. Het gebruik maken van bestaande oppositieprocedures tegen dubieuze octrooien is kostbaar, tijdrovend en riskant, waardoor vooral het MKB zich vaak gedwongen ziet te schikken.

De Raadsversie beoogt deze huidige praktijk een wettelijke basis te geven. De Europese Commissie en Raad van Ministers hebben keer op keer duidelijk gemaakt dat slechts het vastleggen van de huidige praktijk het doel is. Nu onmiskenbaar gebleken is dat de huidige praktijk uit de hand gelopen is, is deze doelstelling absurd geworden. En wie nog denkt dat de Raadsversie de problemen mogelijk toch nog kan verhelpen moet 'How the Council text from 18 May 2004 allows pure software patents' maar eens lezen. De Raadsversie is onverantwoord, zoveel is duidelijk.

Kleine bedrijven

Tachtig procent van de nieuwe banen in Europa wordt geschapen door het MKB. Bieden octrooien kleine bedrijven bescherming tegen grote bedrijven? Dat kan, maar alleen indien het kleine bedrijf er zeker van kan zijn zelf geen octrooien te schenden. Bij software is daar geen sprake van, integendeel.

Zo'n honderd jaar geleden is er besloten de drempel in het octrooirecht te verlagen, om zo de stapjes in cumulatieve ontwikkelingsprocessen patenteerbaar te maken (zie: The innovation dilemma: intellectual property and the historical legacy of cumulative creativity, Graham M. Dutfield & Uma Suthersanen Intellectual Property Quarterly 2004 p. 379-421). Deze ontwikkeling heeft tot massale octrooiportefeuilles geleid, en tot fragmentatie - een product met tientallen of honderden octrooien - die kleine bedrijven praktisch buitensluiten.

Een klein bedrijf kan met veel moeite een octrooi verwerven (kosten tussen de 30.000 en 50.000 euro), als het er zelf één schendt, of daar alleen maar van beschuldigd wordt, kan het het eigen product niet meer verkopen. De beschuldiging alleen kan al tot stopzetten van verkoop leiden, vanwege de hoge juridische kosten.

Er vindt een omslag plaats. Zoals gezegd heeft Microsoft de aandeelhouders beloofd 3000 octrooien per jaar aan te zullen vragen. In Nederland heeft Microsoft 88 octrooien, Microsoft heeft er 886 in aanvraag. De distributeur van open-sourcesoftware Red Hat is tegen octrooien op software, Red Hat heeft echter aangekondigd ze aan te zullen vragen, uit defensieve overwegingen. De octrooienwedloop in de softwaresector is begonnen. Octrooien op software zullen de transactiekosten enorm verhogen.

Maatschappelijk onverantwoord

Waar komt het idee om octrooien op software te verlenen verdaan? Het zijn apparatenbouwers als Philips en Siemens, die van oudsher octrooien aanvragen voor hun producten, die octrooien op software willen. Sinds zij software in hun tv's en medische scanners stoppen willen ze ook voor de software octrooien. In plaats van zich aan te passen aan wat werkt in de softwaresector, lobbyen ze enorm voor softwareoctrooien.

Er ligt een uitstekend compromis van de FFII, om technologie te definiëren als toegepaste natuurwetenschap. Hierdoor blijven antiblokkeringsremsystemen en medische scanners, et cetera, patenteerbaar. Maar nee hoor, Philips wil gewoon alles patenteerbaar, wijst elke zinnige beperking of compromis af gedraagt zich maatschappelijk totaal onverantwoord. De lemen reus uit Eindhoven kent maar een truc echt goed: octrooien aanvragen.

Het compromis van de FFII toont aan dat het mogelijk is om software uit te sluiten, en echte uitvindingen toe te laten. De amendementen van Rocard bewerkstelligen dit. Een stevige verbouwing van de Raadstekst is nodig om er voor te zorgen dat de door de Nederlandse Adviescommissie Software Octrooien (Commissie Giskes) gewraakte praktijk een halt wordt toegeroepen. De amendementen van Rocard zijn noodzakelijk, voor software-sector n maakindustrie zijn zij de beste oplossing. Octrooien op software maken meer kapot dan ons lief is.

Ante Wessels is woordvoerder van Vrijschrift, een organisatie die een sterke lobby tegen softwarepatenten voert.

De rubriek Opinie biedt ruimte aan opvattingen uit de markt over actuele ontwikkelingen in de ICT. De meningen en opvattingen in het bovenstaande artikel zijn voor rekening van de auteur, en komen niet noodzakelijk overeen met de meningen en opvattingen van de redactie. U kunt opinies aan Webwereld aanbieden door deze te mailen naar redactie@webwereld.nl. De redactie behoudt zich het recht voor om opinies zonder overleg te redigeren, te weigeren en/of in te korten.