Eind vorig jaar schreven wij een artikel over de mogelijkheid om een Android telefoon in te richten zonder gebruik te maken van Google.

Dat kon door als besturingssysteem een versie van Android te installeren genaamd /e/. Dat is op zich een hele klus. Zelf gebruik ik nog altijd een Windows Phone 10 (de Nokia 1520) omdat ik nog vrijwel alles wat ik af en toe gebruik, nog steeds kan gebruiken. Maar voor een deel komt daar op een bepaald moment een einde aan. Tijd om eens wat beter naar Android te kijken.

Waarom?

Een Android-smartphone wil ik liefst in gebruik nemen met zo min mogelijk inbreng van Google. Kan dat en waarom zou je dat willen? Google graait graag door je smartphone als een inbreker door je juwelenkistje. Mocht je denken dat dit beperkt is tot de "logische" dataverzameling (ingelogd zijn met een Google account waar je alles toestaat)- nee, het gaat veel verder.

Ten eerste door het gebruik van b.v. Google Maps of zoeken via Google Chrome: Google verzamelt je locaties en je zoekopdrachten en resultaten. Maar erger: Google verzamelt ook data als je helemaal niets doet. De Vanderbilt-universiteit in Nashville (Tennessee) deed er onderzoek (pdf) naar. Google noemde de bevindingen misleidend maar als je het rapport een beetje doorneemt vind je veel herkenbare vastleggingen.

De onderzoeker kon vaststellen dat er zo'n 35 x per uur contact werd gezocht met Google servers met een inactief toestel. Er werd bijvoorbeeld een factor 50 meer data verstuurd naar Google vanuit Chrome op Android dan vanuit Safari op een iPhone.

Een ander voorbeeld is een onderzoek van Associated Press, bevestigd door onderzoekers van de Computer-science vakgroep van de Princeton Universiteit: zelfs met locatie data uitgeschakeld (Instellingen, Beveiliging en locatie, Locatie, Locatieservices) leggen Google apps, zoals Google Maps, je locatiedata vast. Dat kun je weer wel voorkomen door in je Google account bij Data & personalisation niet alleen Location History uit te zetten maar ook Web & App activity. Zie hiervoor het AP onderzoek.

Vooruit, nog een. Maar liefst 90% van de gratis apps deelt data met Googles moedermaatschappij Alphabet. Dit blijkt uit een onderzoek van de Universiteit van Oxford (PDF). Ook hier ontkent Google (het zou grotendeels om crash rapporten of analyses (of dat opeens wel in orde is) gaan. Redenen genoeg om te proberen dat een beetje in te dammen.

Hoe?

Misschien vind je het allemaal best maar een groeiend aantal mensen vindt dat niet (meer) dus het is zeker de moeite waard om Google zoveel mogelijk informatie te onthouden (in tegenstelling tot "laten onthouden...") en dat kan. Bijvoorbeeld door je Android apps niet meer te halen in Google's winkel: de Play Store. En door de standaard Google apps te vervangen door andere. Je kunt eenvoudig apps uit de Google Play Store installeren zonder dat Google weet dat je ze hebt geïnstalleerd.

Wat ik hier ga beschrijven is overigens ook een (deel)oplossing voor bezitters van Huawei smartphone als het conflict over met de Amerikanen daadwerkelijk over een paar maanden uitloopt op een verbod voor (dan nieuwe?) Huawei smartphones om de Play Store te gebruiken.

Welke smartphone?

Als je privacy belangrijk vindt moet je eerst nadenken over welk toestel je kiest. Het genoemde (Chinese) merk Huawei staat op dit moment zo'n beetje synoniem met spionage maar lag veel eerder al onder vuur omdat er data naar Chinese servers worden verstuurd, een land waar privacybescherming volkomen onbekend is.

Die bedenking geldt voor enkele andere puur Chinese merken, niet alle overigens. Dat een smartphone in China gebouwd wordt is een ander verhaal; zelfs de iPhone wordt daar geproduceerd. Dus stel dat je de Huawei en onbekende Chinese merken links laat liggen, dan is er nog een andere drempel. Veel merken vullen je nieuwe aankoop met tal van eigen apps die je niet kunt wissen, de zogenaamde bloatware. Misschien is het niet direct spyware maar het is wel meer dan eens ongewenst. Dus moet je op zoek naar merken/modellen met stock of near-stock Android, een Android versie die zo dicht mogelijk bij het standaard Android staat.

In de meeste gevallen werkt het sneller en met minder kans op fouten. Ik kwam uit op Motorola waar slechts hun eigen Moto enkele (nuttige) functies toevoegt en verder is het puur Android. Ik kreeg er 2 ter beoordeling, de Moto G6 en de nieuwere Moto G7. Die ga ik in een vervolgartikel uitgebreid vergelijken. Maar voor nu was mijn missie: hoe krijg ik deze smartphones zo simpel mogelijk werkend met zo min mogelijk Google?

Bovendien was ik wel benieuwd in hoeverre positieve eigenschappen van Windows 10 Mobile van ook toe te passen waren op het andere toestel. Verreweg de meeste gebruikers zullen gewoon direct een Google account kiezen of aanmaken om vanaf hun Android Phone te gebruiken.

Wat weet Google?

Als je je snel met alles akkoord gaat dan heeft Google een bijna volledig inzicht in wat je doet met je telefoon. Veel mensen realiseren zich dat niet, maar door alle instrumenten en apps aan boord van die Android Phone, zoals camera, microfoon, gps en natuurlijk het feit dat veel mensen erg veel van hun informatie in hun telefoon stoppen of via hun telefoon sturen (berichten, mail, aantekeningen) kan Google vrijwel alles wat je doet vastleggen. En dat doet Google dan ook.

Letterlijk tienduizenden locaties en acties blijkt Google per gebruiker op te slaan. Nu ken ik enkele hoogopgeleide (jonge) mensen, die dat niet alleen weten maar ook geweldig vinden. Het maakt ze niets uit dat Google dat allemaal weet en combineert, en sturen enthousiast een kaartje door van Google Maps waarop precies te zien is wat ze bijvoorbeeld op een bepaalde vakantiedag gedaan hebben, waar ze geweest zijn, wanneer ze een bepaalde foto hebben gemaakt, noem maar op.

Of deze alomvattende kennis van Google over al hun doen en laten nog eens tegen hen gebruikt zou kunnen worden, omdat Google deze informatie in allerlei verbanden kan verkopen, is natuurlijk de vraag. Maar zij doen vooral lacherig over het feit dat ik op alle manieren probeer te voorkomen dat er wat dan ook van mij op deze manier wordt vastgelegd. Daar staan nog veel meer Android/Google gebruikers tegenover die helemaal niet weten dat dit gebeurt. Een steeds groeiend deel zou dat ook niet zo willen.

Ik besloot dus de Android Phone zoveel mogelijk in te richten zonder Google, maar liefst wel zo eenvoudig mogelijk en zonder er een compleet ander besturingssysteem op te hoeven zetten. Allereerst wilde ik dus een smartphone die in ieder geval niet zelf heel veel applicaties neerzet. Die smartphone moest dus zo dicht mogelijk bij de standaard Android komen die Google uitgeeft. Motorola scoort daarin hoog. Ja, Android blijft een Google systeem. Maar de vraag is nu natuurlijk wanneer en hoe Google informatie van je gaat verzamelen. Dat lijkt toch vooral te zijn zodra je een Google account toevoegt op je systeem en je akkoord verklaart met de Google voorwaarden.

De tweede manier is door het gebruikmaken van apps waarmee je ook een akkoordverklaring klikt. De meeste standaard apps zijn van Google, mogelijk deels vervangen of aangevuld door apps van je telefoon fabrikant. Het lijkt mij dat Google met een account en hun eigen apps veel meer en betere informatie kan verzamelen over gebruikers dan wanneer ze het besturingssysteem zelf gebruiken om te kijken wat je doet.

Er zal ongetwijfeld informatie over je telefoongebruik naar Google kunnen gaan, puur omdat je Android gebruikt, maar ik denk dat dit het minst informatief is. Als je echter ziet hoe druk gebruikers zich maken om de dataverzameling van Microsoft via Windows 10, zelfs degenen die wellicht helemaal geen Microsoft producten gebruiken behalve Windows zelf, lijkt het toch wel belangrijk voor veel mensen te zijn. Maar je moet nu eenmaal kiezen, dus ik probeerde vooral op die twee eerste stappen privacy winst te boeken.

Dataverbruik zonder dat je het weet

Wat mij al snel opviel was dat apps direct data gaan verbruiken, ook al heb je aangegeven dat je sim geen data wilt laten verbruiken (Instellingen, Netwerk en internet, Gegevensverbruik en dan bij de Sim Mobiele gegevens op uit zetten.

In deze Android telefoon heb ik niet mijn abonnement SIM in gebruik, maar een prepaid sim. Ondanks dat het datagebruik uitgeschakeld was kwam ik er achter kwam dat apps dat gewoon kunnen overrulen. Je moet het echt uitzetten per app; Apps en Meldingen > App info, selecteer een app en klik op Gegevensverbruik. Daar staat een keuze Achtergrondgegevens en daar staat bij veel apps Gebruik van mobiele data op de achtergrond toestaan. Helaas moet je dat voor al je apps herhalen, ook voor nieuw geïnstalleerde. Als je toch bezig bent, vergeet dan niet eveneens Onbeperkt datagebruik toestaan (dat gebeurt zelfs indien databesparing aan staat) uit te schakelen. Waarom het nodig is dat de Google Playstore app standaard beide aan heeft is mij een raadsel. Bol.com is toch ook niet de hele tijd informatie aan het verzamelen tenzij ik daar aan het winkelen ben?

Vooral de Google apps hebben al heel wat achtergronddata verbruikt voordat je aan het uitschakelen van mobiele achtergrond data bent toegekomen. In veel gevallen voorkom je er dus vooral ongewenste data-uitwisseling (met vooral Google) mee. Maar achtergrond dataverbruik kan natuurlijk ook nuttig of zelfs onmisbaar zijn. Een mailprogramma leest met de achtergrond data of er nieuwe mails zijn bijvoorbeeld. Maar het verbaast me wel dat de keuze bij alle apps standaard aan staat en je het niet snel uit kan zetten. In genoemd gebruiksvoorbeeld, een prepaid SIM alleen bedoeld om te bellen, is een paar MB achtergrondverbruik soms al een forse aanslag op je prepaid tegoed. Mijn Windows Phone heeft nog nooit mobiele data gebruikt zolang ik dat niet centraal heb aangezet.

Het opvallende was dat dataverbruik ook gebeurde voor apps die ik onmiddellijk had uitgeschakeld. Waaronder de Google Play Store. Je kunt die Google apps namelijk niet verwijderen. Er zijn wel mensen geweest die dat zijn gaan proberen, maar het zit heel erg in het besturingssysteem geïntegreerd, je haalt ze niet weg. Dat is overigens niet anders bij Windows Phones en Windows pc's, ook daar kun je de Microsoft apps voor een belangrijk deel niet verwijderen, al heb je er totaal geen interesse in zoals bijvoorbeeld de Xbox app of de aandelen-app op de iPhone. Je moet dus instellingen, Apps en meldingen> App-info openen om ze allemaal te zien, dan op een app te klikken. Kies uitschakelen. De app staat hierna niet meer in je lijstje met apps maar is via bovengenoemde menupunten wel weer in te schakelen.

Voor zelf geïnstalleerde apps is er ook een Verwijder optie. Alleen Google Play Services (die app is het hart van veel Android operaties, niet de Play Store dus) kun je helemaal niet uitschakelen. Wel kun je de toegang tot je telefoonopties beperken. Soms is het niet duidelijk of je apps, met het labeltje "Google" er op, zomaar kunt uitschakelen. Als je niets uit de Google Play Store wilt installeren dan is het duidelijk dat je die app wel kunt uitschakelen. Maar hoe zit het met de app die gewoon "Google" heet? Daar lees je van alles over, maar in de praktijk is het alleen voor zoekfuncties via Google. Schakel je die uit dan kun je bijvoorbeeld nog wel probleemloos een route zoeken op de Google Maps app.

Een applicatie als Spotify meldt bij het inloggen "Deze app werkt niet correct", tenzij je Google Play-services toegang geeft tot het volgende (Telefoon). Negeer je dat, dan (b)lijkt Spotify prima te werken. En als je een applicatie als Gboard uitschakelt komt er geen toetsenbord meer in beeld als je ergens iets in moet typen. Lastig. Doe dat dus alleen als je een vervanger hebt gevonden en als standaard hebt ingesteld.

Apps zonder Google PlayStore

Zo min mogelijk Google apps willen gebruiken en niet de Google Play Store betekent natuurlijk wel dat je moet gaan zoeken naar alternatieven, plus dat je waarschijnlijk ook een aantal apps die in de Google Play Store staan gewoon wel wilt kunnen installeren. Nu zijn er drie methoden om aan apps te komen: je gaat naar een andere winkel dan die van Google, je gebruikt een installatiebestand wat soms beschikbaar is of je zoekt iemand anders die de boodschappen bij Google voor je doet.

De alternatieve store: Amazon heeft er een; F-Droid is een ander voorbeeld en ook APKpure is een mooie. De belangrijkste vraag is natuurlijk: hoe kom je dan aan een winkel als F-Droid?

Daarvoor moet je twee dingen doen. Om te beginnen moet je een zogenaamd APK bestand ophalen, dat kan voor F-Droid op Https://f-droid.org/en/. Als je de meegeleverde Google Chrome browser niet wilt starten dan kun je dat natuurlijk ook via je pc doen, maar dan moet je nog wat extra voor doen want tegenwoordig kun je niet in het bestandsysteem van je Android telefoon kijken vanaf je pc. Een aangesloten USB kabel is uitsluitend aan het bijladen, je kunt er geen bestanden mee overdragen. Hiervoor moet je bij Instellingen USB zoeken, dan kom je bij Verbonden apparaten, en daar kies je USB, en daar zet je Bestanden overzetten als USB functionaliteit. Ook kun je je Android Phone in de ontwikkelaarmodus zetten. Dat doe je als volgt:

Instellingen, Systeem, Telefooninfo. Tap onderin 7 x achter elkaar op het kopje Build-nummer. Je bent dan toegelaten als ontwikkelaar (na het invullen van de pincode). Hierna vind je in het systeemmenu de optie Ontwikkelaarsopties.

Daar kies je USB configuratie selecteren. Vervolgens kies je MTP (Mediaoverdrachtprotocol) ; standaard is dat "Opladen".

Nu kun je overal bij en kun je ook foto's of muziek overdragen zonder speciale apps.

Ik had een .APK bestand opgehaald, in dit geval de F-DROID app. Die gedownloade APK zet je in de downloadmap, met het meegeleverde bestanden programmaatje ga je die map opzoeken en je dubbeltapt vervolgens op de APK, waarna je eerste externe app wordt geïnstalleerd. Via deze F-Droid Store kun je vervolgens apps installeren, maar dat is maar een deel van wat je via de Play Store zou kunnen ophalen. Een deel van de daar te downloaden apps vind je ook in de Play Store; de meeste apps daar zijn echter Open Source alternatieven.

Er zijn twee apps die wel echt apps uit die Play Store kunnen halen. Deze kun je wel vinden F-Droid Store, of je kunt een APK-bestand downloaden en op dezelfde manier als de F-Droid Store installeren door een download via de PC. Dat zijn Yalp en Aurora Store. De laatste is een soort alternatieve ontwikkeling die deels dezelfde code gebruikt als de eerste. Het ziet er ook wat mooier uit, net als de PlayStore zelf. Aurora is gemaakt door Rahul Kumar Patel, een MCSE student uit Bangalore in India die streeft naar een alternatief ecosysteem voor Google.

Je zou kunnen zeggen dat deze apps functioneren als Startpage voor Google zoekopdrachten. Startpage biedt een Google Syndicated search aan; alles wat je zoekt wordt gewoon via Google gezocht, maar anoniem, dus er wordt niet op je IP adres of via eventuele inlog gegevens bepaalt wie jij bent waar Google de zoekresultaten op aanpast. Het laatste kan natuurlijk handig zijn, je krijgt waarschijnlijk minder irrelevante zoekresultaten als Google meer van je weet, maar het betekent ook dat je informatie mist omdat Google denkt dat je dat niet wilt weten. Ik heb daar een hekel aan, en zoek eigenlijk nooit direct via Google.

De twee genoemde applicaties werken op dezelfde manier als Startpage; de apps die je zoekt worden gewoon getoond zoals ze in de Play Store staan en als je ze installeert halen de twee stores apps voor je op en installeren ze die op je smartphone. In heel veel gevallen gaat het gewoon goed, en omdat de bestandscontroles plaatsvinden is dat in principe niet onveiliger dan rechtstreeks downloaden van de Play Store.

Net als in de Windows store moet je wel opletten wat je ophaalt. Populaire apps hebben vaak afgeleide versies, die iets anders doen maar gebruik maken van de naam van een app, of iets rondom die app doen waar je misschien niet op zit te wachten. Kijk dus zorgvuldig naar de naam van een app en het aantal downloads; de app met veel minder downloads is waarschijnlijk degene die je niet nodig hebt. Updates worden ook gewoon via de genoemde Stores aangeboden. Ik kon eigenlijk alle apps vinden die ik nodig had, maar er zijn twee beperkingen. Ten eerste kun je geen apps kopen die geld kosten; hiervoor heb je gewoonlijk toch een Google account nodig, al kun je voor sommige apps betalen bij de maker.

Bijvoorbeeld de VPN Private Internet Access; je koopt een toegangscode voor 5 apparaten gelijktijdig en die voer je in bij de app, geïnstalleerd via Aurora of Yalp. Ten tweede zijn sommige apps gesplitst in meerdere downloads en dat lukt niet als je de app vanuit de Yalp Store wilt ophalen. Een belangrijke reden om te kiezen voor Aurora want daar lukt het wel mee. Voorbeelden: De Shazam muziekherkenningsapp of het Swiftkey alternatief toetsenbord. Wil je toch de Yalp Store installeren, dat kan direct via deze link.

Een issue met de Yalp Store die ik onlangs tegenkwam is dat ik in plaats van een groot aantal installeerbare zoekresultaten enkele resultaten tegenkwam waarvan de meeste zonder app logo.

Kies je zo een dan staat er "Geen apps gevonden".

De beste oplossing is om in een browser te zoeken in de Google Play Store en dan de exacte naam in de Yalp Store in te vullen. B.v. : in plaats van Guitar Tuner in de Yalp Store zoek je dat begrip PlayStore (waar je dus niet voor hoeft in te loggen) en je vindt bijvoorbeeld GuitarTuna Type dat in de Store in en na 1 spatie zie je de juiste app. Dit blijkt te maken te hebben met een verandering in de Play Store. Rahul Kumar Patel heeft het al opgelost in de binnenkort te verschijnen versie 3.0.6; van de Yalp auteur kreeg ik geen reactie.

Je kunt de grafisch wat fraaiere Aurora en de Yalp Store overigens door elkaar gebruiken. Je ziet immers de apps die uit de Play Store komen (inclusief voor welke apps er updates zijn), ongeacht of het voorgeïnstalleerde apps zijn (die als "Play Store apps staan), of een van de alternatieven. Belangrijk is verder dat je kunt inloggen met een door de Yalp/Aurora Store uitgegeven anonieme login, maar ook met een Google account. In het laatste geval moet je op dat account al eerder aangeschafte betaalde apps wel kunnen installeren, dit heb ik niet geprobeerd.

Alternatieve apps voor Google apps

Het al dan niet vervangen van de standaard apps door andere is natuurlijk een kwestie van smaak, je mate van afkeer van Google, en de mogelijkheden en kwaliteiten van de alternatieven. Ik heb de volgende apps vervangen door alternatieven waarvan ik denk dat ze goed zijn, gratis, en niet op een andere manier privacygevoelige informatie van je gebruiken.

A+ Gallery als foto-viewer

QKSMS voor berichten (SMS) app

Media Monkey als muziek speler

VLC Media Player als videospeler

Firefox als browser

SwiftKey als toetsenbord. SwiftKey en de Google standaard GBoard ondersteunen het vegen van woorden; je veegt in 1 lijn langs alle letters van het woord waaruit de app moet kunnen afleiden welke woorden kunnen zijn bedoeld. Deze oorspronkelijke startup is in 2016 door Microsoft gekocht dus dit installeren klinkt een beetje als "van de regen in de drup". Er zouden geen data worden uitgewisseld.

Dat is ongeveer hetzelfde als Google beloofde bij Gboard maar nu is informatie over privacy slechts te vinden op en wat er precies met Gboard input wordt gedaan is onduidelijk. Hier is Microsoft een stuk explicieter met duidelijk te maken wat er niet met je input gebeurt.

De aankoop van SwiftKey verbaast me wel een beetje; eerste indruk van zowel SwiftKey als GBoard is dat er met slechts 3 suggesties minder vaak een correct alternatief wordt geboden, waarna correctie omslachtiger is, dan bij het "veegtoetsenbord" van een Windows Phone, hoewel de gekozen woorden vaker correct lijken.

HereWeGo (off line) voor navigatie. Dit is oorspronkelijk afkomstig van Nokia en als zodanig meegeleverd op de Windows Phones. Kaarten zijn minder actueel dan die van Google Maps maar je kunt er veel volledig off line mee vinden.

Simple Contact and dialer (bij zoeken zul je Eenvoudig Adresboek tegenkomen) voor contacten. Het is een open source contactenlijst, opgeslagen op je telefoon in plaats van in je Google contacten. Inkomende gesprekken uit de lijst tonen de ingevoerde naam en je kunt bellers op die manier ook blokkeren. Ook kun je bellen vanuit deze app, niet alleen nummers uit de lijst maar ook door het invoeren van een nummer. Gemiste oproepen openen echter nog steeds de Google bel-app; de contacten die in die Google bel app worden getoond zijn de "Simple contact" contacten.

Astro en Total commander als bestandsmanager. Bij de installatie van Astro wordt om toestemming gevraagd om je smartphonegebruik uitgebreid te volgen en naar de makers te sturen, want die data financieren de ontwikkeling. Waarschijnlijk ben je hier niet toe bereid, je wilt het immers van Google ook niet, maar dat blijkt wel gewoon te kunnen en dan werkt de app toch. De Total Commander app ziet er minder fraai uit; deze is ooit voor DOS computers gemaakt en op een Android Phone oogt 'ie een beetje als een Windows 95 versie. Maar de app kan erg veel.

Enkele andere alternatieven die ik geprobeerd heb werkten niet goed of hadden slechte recensies. Dus helemaal Google vrij ben ik nog niet maar ik ben al een eind op weg.

Moeite met afscheid van je Windows 10 Phone?

Windows 10 van gebruikers die hun Android Phone een beetje op de Windows manier willen gebruiken kunnen gebruik maken van de app Square Home (3).

Via instellingen/Apps en meldingen, Geavanceerd kun je bij Standaard Apps kiezen of je de standaard startscherm app (bij mijn Motorola's is dat de Moto App Launcher) kiest of de Square Home app. Zoals je op bijgaande afbeelding kunt zien zie je de apps als tegels (tiles) en worden apps die je via de Toevoegen tegel (rechtsonder) hebt gekozen op je beginscherm weergegeven op dezelfde manier als in de Windows 10 Phone, inclusief de mogelijkheid om de grootte aan te passen.

In een aantal gevallen zie je een soort Live Tile; in dit geval heb ik het effect (info uit de app tonen) uitsluitend kunnen zien bij de foto's. Naar links swipen om de complete lijst van geïnstalleerde apps te zien (voor zover niet uitgeschakeld) werkt niet, maar daarvoor gebruik je de rode knop (Apps). Je kunt de tegels ook niet naar keuze plaatsen; ze sluiten altijd op elkaar aan. Voor apps toevoegen moet je de Plus knop op het startscherm kiezen. Op die laatste 2 knoppen na lijkt het behoorlijk op een Windows Phone.

Conclusie

Privacy begint met het kiezen van een smartphone zonder spyware en een stock Android. Je kunt je Android Phone gebruiken en alle (gratis) apps installeren zonder Google Account met apps als de Aurora Store. Vervang de standaard Android Google apps door alternatieven van andere makers en schakel de Google apps hierna uit of de-installeer ze, wat soms mogelijk is. Beperk voor alle apps de machtigingen tot het hoognodige en doe dat ook voor het (achtergrond) data verbruik. Je bent dan al een heel stuk op weg naar een goede bescherming van je privacy.

Liever toch aan de slag met een toestel waar je de volledig Googlevrije versie van Android genaamd /e/ op wilt zetten? De onderstaande smartphones kunnen overweg met deze software:

Lees hier hoe je de software installeert op een van deze toestellen