Ik vind het beeld van OLED-tv's heel mooi: het doet me denken aan die schilderijen op zwart fluweel zoals sommige hobbykunstenaars maken. Er zijn prima LCD-toestellen op de markt - vooral tv's met quantumdot-technologie - maar dat is een onderwerp voor een andere keer, vooral als we het over levensduur gaan hebben.

Levensduur

Wat OLED-tv's betreft zijn er wat haken en ogen die je moet kennen wat betreft levensduur en daar gaat dit artikel over. HDR is niet per se dodelijk voor OLED, maar wel beperkend voor de levensduur. Leveranciers praten hier niet graag over, dus daar vind je weinig informatie. Gelukkig zijn er wel andere mensen in de sector die hierover praten.

Lees meer over recente schermtechnieken:

Wat is MicroLED?

OLED versus QLED: Wat is het verschil?

Ik maakte me zelf niet meer zoveel zorgen over OLED-levensduur na dit rapport dat onderzoek deed naar LG's bewering dat de toestellen 100.000 uur meegingen. Dat was 100.000 uur waarin de helderheid langzaam daalt naar vijftig procent van de originele weergave, maar tien uur per dag gedurende tien jaar lang (hebben we het nog niet eens over lagere helderheidsinstellingen die je die 100.000 uur opleveren) is genoeg om je als consument niet druk te maken.

Trucs

Dat gezegd hebbende, een reductie van vijftig procent qua helderheid is behoorlijk zichtbaar - het is minder helder dan ik aankan. OLED-tv's compenseren met een aantal trucs waar we uitgebreid op ingaan, maar wat de claims over levensduur betreft kunnen we alleen maar met zekerheid zeggen dat niemand het zeker weet. De echte reden voor dit artikel is dat de 100.000 uur werd beloofd voordat HDR langskwam. En High Dynamic Range is de yang bij OLED's diepzwarte yin.

Hierna: Een lineaire afname van 400 procent.

OLED's hebben in principe een beter effect dan wat HDR biedt, omdat het kleurbereik veel dieper gaat en het daarom veel duisterder kan zijn dan LCD-tv's. Om het hoge gebied van het kleurbereik te behalen, moeten ze meer energie in hun elementen pompen om de equivalent van HDR te bereiken. Wat betekent dit op lange termijn voor OLED's als ze HDR proberen te bereiken? Er is geen definitief antwoord, maar er zijn duidelijke hints.

Ten eerste is de helderheid van OLED's direct afhankelijk van de hoeveelheid stroom die ze verwerken. Levensduur is korter naarmate meer stroom wordt gebruikt. Omgevingstemperatuur heeft ook een effect, maar om het niet té complex te maken, gaan we hier uit van een normale Nederlandse huiskamer zonder hoge temperaturen.

Op zoek naar details

Ik heb een aantal leveranciers bevraagd: LG, Sony en UDC (het bedrijf dat de organic light-emitters produceert die fabrikanten gebruiken voor OLED-schermen) maar heb geen gedetailleerde informatie teruggekregen. Sterker nog, zodra ik vragen stelde over dit specifieke onderwerp, werd het stil vanuit de leveranciers.

De OLED Association was behulpzamer en verwees me door naar Ignis Innovation Inc., een bedrijf dat zich bezighoudt met manieren om het verval van OLED-elementen tegen te gaan. Zij - en een analist die anoniem wenste te blijven - waren in staat enige details te bevestigen.

Een interessante bron van OLED-helderheid en levensduur is een onderzoek uit 2016 van het Amerikaanse ministerie van Energie (PDF). Volgens dat rapport is een OLED-scherm dat 8300 nits produceert geschikt voor 40.000 uur gebruik op een helderheid van 25 procent (oftewel 2075 nits) maar dat daalt naar 10.000 op maximale helderheid - een lineaire afname van 400 procent.

Lees verder voor harde feiten over het verval en de levensduur van OLED.

Bij andere papers zie je dat het verval grotendeels lineair is per element, maar ik heb ook gelezen dat het mogelijk exponentieel is als je OLED's naar hun maximum dringt, zoals het geval is met HDR. Leveranciers zijn zuinig met informatie, maar ik vond enkele feiten. Met standard dynamic range (SDR) zag je een maximum van 170 nits in Sony's Bravia XBR65A1E OLED-televisie. Met HDR sprongen sommige gebieden naar 700 nits - een toename van 400 procent. Klinkt dat bekend?

Kortere levensduur

Hopelijk betekent 700 nits geen exponentiële afname, dus ik ga er voor het gemak even vanuit dat de viervoudige toename in helderheid de levensduur met 25 procent verlaagt. Ik ga voor het gemak - ook al is dat niet het geval - uit van HDR-weergave evenredig op het hele scherm. Maar de realiteit is dat sommige delen van het scherm sneller slijten dan andere.

Als je uitgaat van lineair verval, zou maximale HDR-helderheid op het hele scherm dat gecertificeerd is voor 100.000 uur naar een LT50 (de term die in de industrie wordt gebruikt voor de helderheid die afneemt naar de helft van het origineel) van 25.000 uur. Dat is moeilijker te verkopen, ook al komt dat neer op drie volle jaren 24 uur activiteit. De deskundigen waar ik mee sprak zeggen dat een verval van 5 procent (LT95) al te merken is, laat staan eentje van LT50.

Nog een voorbeeld

Het goede nieuws is dat die pieken niet constant worden bereikt en zeker niet het hele scherm beslaan. Laten we voor een voorbeeld uitgaan van piek-helderheid (700 nits op dat Sony-scherm) vijf procent van de actieve tijd wordt bereikt, en nog steeds evenredig voor het hele beeldscherm. Dan kom je op drie minuten per uur die de equivalent zijn van 12 minuten per uur aan levensduurverkorting.

Op de volgende pagina: Hoe zit het met inbranden?

Dat is een afname van slechts twintig procent en dat betekent dat een televisie die 100.000 uur belooft nog steeds uitkomt op 80.000. Dat is een afname, maar niet van zo'n niveau dat het de meeste gebruikers zorgen zou moeten baren. Maar dit is een simplistisch rekenvoorbeeld dat uitgaat van lineair verval op een nieuw scherm. Hoe dit precies uitpakt met het vasthouden van prima beeld is nauwelijks in te schatten, en leveranciers doen er het zwijgen toe.

Ingebrand scherm

Mijn hypothetisch scenario dat ik je net voorrekende gaat uit van een gehele daling van helderheid. Maar een logischer gevolg is wat we vroeger 'inbranden' noemden: een wazig weergave die achterblijft op het scherm. Dat zag je vroeger op CRT's en het is een probleem dat optreedt als hetzelfde beeld gedurende een langere tijd op het scherm te zien is, bijvoorbeeld interface-elementen.

Bij televisies is een voor de hand liggend issue de logo's van zenders in de bovenhoek, de RTL4, SBS6, of zo'n gekanteld vierkantje met het cijfer 1 erin. Leveranciers kennen dit probleem en pakken het op diverse manieren aan, maar er is geen truc die natuurkundige wetten kan breken. ZDNet rapporteerde onlangs over dit exacte issue op een vliegveldscherm. Dat is een extreem voorbeeld, op een vliegveldscherm staat 24/7 dezelfde weergave, maar opvallend is hoe snel dit probleem al optrad.

Praktijkgevallen

Hier vind je praktijktests van rtings.com, waarbij wel opgemerkt moet worden dat deze tests zijn ontworpen om het inbrandeffect te veroorzaken: bij normaal kijkgedrag loopt dit heel anders. Kijk bijvoorbeeld naar dit gebruiksrapport na 5000 uur op een OLED van LG. Let op, hier werd niets gezegd over HDR en hoeveel energie de OLED's trokken werd ook niet vermeld.

Hierna: Over subpixels en kleurfilters.

Nog een issue uit het rapport van het ministerie van Energie (en anderen) is dat het stroomverbruik van OLED-schermen na verloop van tijd toeneemt. Dat heeft waarschijnlijk te maken met slijtage van de diodes en het substraat, alsmede het verhogen van de stroomcapaciteit om de helderheid op het gewenste niveau te houden.

Kleurfilters

Rode, groene, blauwe en witte OLED's hebben verschillende vervalratio's. OLED-tv's van dit moment (die allemaal worden geproduceerd door LG) gebruiken geen waar rood, groen en blauwe OLED-subpixels zoals OLED-displays op smartphones dat doen. Ze gebruiken daarvoor in de plaats witte subpixels met een rood, groen of blauw filter.

Dat heeft zo zijn voordelen qua productie en wat betreft slijtage, maar filters blokkeren aan de andere kant ook licht en reduceren helderheid. Om dat effect te compenseren, is een witte subpixel aan elke pixel toegevoegd om de helderheid op te schroeven. Maar als je wit licht toevoegt aan een kleur, wordt het feller, maar ook lichter, waardoor de verzadiging van een kleur afneemt. Maar dat heeft niet direct een gevolg voor de levensduur,

Aan alles komt een eind

Ik kan me goed herinneren hoe ik de beeldbuizen van mijn eerste kleurentelevisies testte en verving. CRT vervalt. LCD vervalt. OLED vervalt. Vervallende elektronica kunnen me niet zoveel deren, als het maar op een redelijke termijn gebeurt vergeleken met de uitgave die ik doe. Dat is dan ook onderdeel van mijn totaalbevinding: OLED-tv's zijn behoorlijk prijzig en ik wil dan ook niet dat ze minder lang meegaan dan de minder dure alternatieven.

Op de laatste pagina: Eindconclusie.

Wat me vooral zorgen baart is hoe de normaal praatgrage perscontacten opeens doodstil vallen als je gedetailleerde vragen stelt over de levensduur van OLED's. Dat zou een indicatie kunnen zijn dat het issue erger is dan ik hier concludeer aan de hand van mijn ruwe rekenvoorbeelden, dus houd daar rekening mee. Ik ben ook zeker nog niet uitgepraat over dit onderwerp, binnenkort hopelijk meer.

Geen zorg voor doorsnee kijkers

Dat gezegd hebbende, als ik kijk naar praktijkbevindingen en theoretische informatie over de levensduur van OLED is het zelfs met de hogere eisen van HDR geen issue voor de meeste kijkers die af en toe een film kijken. Het beeld van OLED, met de diepzwarte plekken en hoge contrasten, is erg aantrekkelijk. Maar dat geldt ook voor high-end quantumdot-televisies, hoewel het zwart daarop minder fluweelachtig is.

Ik zou met niet te veel druk maken als ik een doorsnee kijker was, en dat is iemand die gemiddeld al gauw vijf uur naar het scherm kijkt per dag. Mensen die welhaast tv-verslaafd zijn of het apparaat 24 uur per dag aan hebben staan (bijvoorbeeld achter een balie of als informatiekiosk) zijn beter af met een LCD-apparaat met LED-backlight.

Wanneer geen OLED

Deze informatie kun je niet als vaststaand feit beschouwen. Deels omdat gedetailleerd informatie ontbreekt, deels omdat OLED nog niet zo lang bestaat en langetermijnonderzoek tijd kost en deels omdat HDR-content nog relatief nieuw is. Gebruik OLED niet als digitaal fotolijstje, als bewakingsmonitor of voor weergave van informatie op een vliegveld.