In een periode van slechts enkele weken hebben twee nieuwe ideeën voor biometrische databanken het daglicht gezien. Minister Remkes stuurde een brief naar de Tweede Kamer waarin hij plannen bekendmaakt om vingerafdrukken en foto's van alle Nederlanders in een centrale databank te stoppen.

Bovendien stelt de VVD in haar nieuw Liberaal Manifest voor om ook maar meteen een databank met DNA van alle Nederlanders op te zetten.

Biometrie is hot. Net zoals bij cameratoezicht, de identificatieplicht en de bewaarplicht verkeersgegevens wordt het gezien als een vanzelfsprekende oplossing bij de bestrijding van criminaliteit en terrorisme. Maar biometrie kan ook een middel zijn van de overheid om diep in de privé-sfeer van burgers in te grijpen. Daarbij is de meest cruciale vraag of de biometrische gegevens centraal worden opgeslagen.

Onlangs sloten zes gemeenten een praktijkproef af met de uitgifte van biometrische paspoorten. Een folder met de wervende titel 'Doe mee aan de praktijkproef biometrie en ontvang 10 euro korting!' moest inwoners van de gemeenten overhalen mee te doen. Tijdens de proef werden de paspoorten voorzien van een chip met biometrische kenmerken. De contactloze chip bevat zowel een digitale foto van het gezicht als twee vingerafdrukken (beide wijsvingers). De inwoners kregen het paspoort echter niet mee naar huis maar verdienden korting op hun nieuwe reguliere paspoort (IKON-radio interviewde de deelnemers). Het paspoort wordt gemaakt door SDU Identification.

De databank van Remkes zal worden gevoed met de vingerafdrukken die vanaf

2006 voor het nieuwe paspoort worden afgenomen op het gemeentehuis. Officieel is het doel om personen te kunnen identificeren die hun paspoort zijn kwijtgeraakt. Maar de databank "levert [ook] een bijdrage aan de effectiviteit van de uitvoering van de identificatieplicht". Met andere woorden: wie geen paspoort bij zich draagt, kan aan de hand van een vingerafdruk op het politiebureau snel en efficiënt worden geïdentificeerd. Het zal druk worden op het bureau want uit een recente peiling van het Noord-Hollands Dagblad bleek dat slechts 57 procent van de Nederlanders altijd legitimatie bij zich draagt.

Het broodje aap verhaal rond biometrie is dat Nederland de paspoorten gaat invoeren onder Amerikaanse druk. De US Enhanced Border Security and Visa Reform Act verplicht landen waarvan de burgers geen visum voor de VS nodig hebben (het zogenaamde visa waiver program dat voor vrijwel alle EU landen geldt) per oktober 2005 paspoorten met biometrie uit te geven. De VS bepalen daarmee het tempo van de invoering. Maar plannen voor een dergelijk paspoort bestaan in Nederland al sinds 1998. Het lijkt er meer op dat de Amerikaanse eisen de invoering versnellen en vergemakkelijken. Beleidsmakers kunnen immers voor de noodzaak tot invoering verwijzen naar een externe factor waarop zij geen of weinig invloed hebben. Zo helpen landen elkaar bij de invoering van maatregelen die diep ingrijpen op de privacy van burgers.

In het oorspronkelijke plan zou het biometrisch paspoort uitsluitend gebruikt zou worden om look-a-like fraude te bestrijden. Door de vingerafdruk van een persoon te vergelijken met de vingerafdruk in de chip van het paspoort kan de overheid immers vaststellen dat het paspoort ook werkelijk van die persoon is. Maar zodra de biometrische gegevens centraal worden opgeslagen, kan iemand ook geïdentificeerd worden wanneer hij of zij het paspoort niet bij zich heeft. Centrale opslag zorgt ervoor dat heel nieuwe toepassingen ontstaan die niet voorzien werden op het moment dat parlement en samenleving instemden met de plannen. Het is de klassieke 'function creep' waarbij het steeds makkelijker wordt om de centrale database voor andere doeleinden te gebruiken.

In de databank van Remkes worden ook de digitale foto's uit het paspoort opgeslagen. Ik denk dat dit onderdeel het meest verontrustend is. Want door gebruik te maken van gezichtsherkenning zal het mogelijk zijn om de foto's uit de databank te vergelijken met video-opnames van camera's op straat, treinstations en vliegvelden. Hoewel geautomatiseerde gezichtsherkenning volgens veel deskundigen een nog niet volwassen technologie is, lijkt mij dit slechts een kwestie van tijd. De foto's van een goed gepositioneerde camera (bij een deuropening of een toegangshekje) kunnen dan gematched worden met de foto's in de databank. Wanneer de vergelijking een naam oplevert, kan deze weer vergeleken worden met een opsporingsregister, een zwarte lijst of een lijst van personen die geobserveerd dienen te worden. Dit proces kan steeds verder geautomatiseerd worden waardoor een grootschalige toepassing mogelijk wordt. In feite verschilt het principe niet van de Catch Can van de Amsterdamse politie. Dit is een videocamera die nummerborden kan lezen en ze vergelijkt met registers van gestolen auto's en andere lijsten.

Biometrie kan heel goed gebruikt worden voor de bestrijding van fraude maar roept ook groot aantal nieuwe vragen over privacy op. De centrale opslag van biometrische gegevens heeft alles in zich om te ontwikkelen tot een platform voor geautomatiseerde surveillance. Orwell's boek 1984 is nu definitief achterhaald.