2001 was wederom een turbulent jaar voor de met internet worstelende muziekindustrie. Allereerst was daar het roemloze einde van Napster. In 2000 nog bejubeld als trendsettende dienst voor het uitwisselen van – in de meeste gevallen – illegale muziek, daarna ten onder gegaan in een onmetelijk aantal rechtszittingen. De sluiting komt niet met één harde klap, maar met vele kleintjes. Het begint allemaal al in 2000, toen Metallica en rapper Dr. Dre in actie komen tegen de uitwisseldienst. Later volgt de platenindustrie die in Napster de voornaamste exponent ziet van het zogeheten file sharing, het delen van (muziek)bestanden. Napster profiteert in eerste instantie van alle aandacht en ziet het aantal gebruikers in rap tempo toenemen. De dienst is hot en krijgt ook in Nederland uitgebreid aandacht. Het is niet meer alleen de IT-pers die het fenomeen op de voet volgt; ook de reguliere journaals vinden Napster een opening waard als de rechter besluit dat de dienst voorlopig dicht moet.

Nachtmerrie

Want het sprookje is snel voorbij voor het geesteskindje van Shawn Fanning. Napster wordt door rechter Marilyn Patel gedwongen muziek te blokkeren waarop auteursrechten berusten. Deze filters blijken een ware nachtmerrie voor het Amerikaanse bedrijf dat inmiddels nauwe banden onderhoudt met het Duitse mediaconcern Bertelsmann. Terwijl deze filters in eerste instantie teveel materiaal doorlaten, blijken latere filters - die werken met zogenoemde vingerafdruk-technologieën - juist teveel tegen te houden, ook obscure muziek waarop helemaal geen copyrights berusten. Sinds 2 juli functioneert Napster vervolgens helemaal niet meer, officieel vanwege problemen met het upgraden van de database. Al eerder daalde het aantal gebruikers van Napster volgens diverse onderzoeken in snel tempo, vooral vanwege het gefilterde aanbod. Het bedrijf lijkt al snel uit de harten van de muziekminnende internetter te zijn verdwenen. Deze heeft immers genoeg andere diensten tot zijn beschikking die alle zijn opgezet volgens hetzelfde stramien waarmee Napster is groot geworden: het aanbieden van software waarmee muziek of andere media kan worden uitgewisseld. Gratis uiteraard. Het stokje wordt overgenomen door programma's die naar namen luisteren als WinMX, LimeWire, Bearshare en AudioGalaxy. Uiteindelijk blijkt het Nederlandse KaZaA dit jaar de populairste Napster-achtige dienst te hebben.

KaZaA

Het kan niet uitblijven: ook KaZaA ondervindt de nodige juridische problemen op zijn weg. Via de dienst worden iedere dag grote hoeveelheden auteursrechterlijk beschermd materiaal uitgewisseld. De Amerikaanse muziekindustrie is het succes van het Amsterdamse bedrijf niet ontgaan en start een zaak. Naar aanleiding hiervan besluit auteursrechtenorganisatie Buma/Stemra de lopende onderhandelingen met KaZaA te staken. Dit tot woede van het softwarebedrijf; er zou bijna overeenstemming zijn bereikt over het legaliseren van de dienst. Op het moment van schrijven functioneert KaZaA nog altijd. Het is de vraag hoe lang dit nog zal duren. De Amsterdamse rechter Rechter R. Orobio bepaalde eind november dat KaZaA moet zorgen dat zijn gebruikers geen muziekbestanden waarop auteursrechten berusten, kunnen uitwisselen. Het betekende een ongehoopte uitkomst in een zaak die notabene door KaZaA tegen auteursrechtenorganisatie Buma/Stemra was aangespannen. Een kleine overwinning: Buma/Stemra wordt gedwongen de onderhandelingen weer te hervatten. Sinds de uitspraak van november hullen de beide partijen zich in stilzwijgen. In ieder geval is KaZaA nog in bedrijf.

Commerciële diensten

In de tussentijd is de muziekindustrie begonnen met het bedenken van eigen diensten: Pressplay van Universal en Sony en MusicNet van AOL Time Warner, EMI en Bertelsmann. Deze zijn ontworpen volgens het beproefde peer-to-peer concept van Napster en consorten. Het grote verschil met de KaZaA, AudioGalaxy en al die andere diensten is uiteraard dat er betaald moet worden voor het mogen downloaden van muziek. Bovendien zitten er de nodige beperkingen aan de diensten van Pressplay en MusicNet. Er kan niet onbeperkt gebrand worden op cd's, de muziek kan niet overgezet worden op een mp3-speler en er kan niet onbeperkt gedownload worden. Als klap op de vuurpijl is de muziek maar beperkt houdbaar, zodat er beter gesproken kan worden van een prijzige huurdienst. Kenners vragen zich dan ook af of de diensten succes willen hebben. Als bijkomend nadeel wordt het feit genoemd dat het onmogelijk is alle muziek via één grote dienst te downloaden. De diensten zijn – net als hun illegale voorgangers - niet onomstreden. Zowel de Europese Commissie als het Amerikaanse ministerie van Justitie bekijken of de grote platenmaatschappijen zich met hun online muziekdiensten schuldig maken aan anticompetitief gedrag. De grote platenmaatschappijen worden ervan verdacht dat ze hun machtspositie in de fysieke wereld misbruiken om eenzelfde machtspositie te bereiken op internet. Een eventueel succes zal mede afhangen van een serie overwinningen in de rechtszaal. Zolang er nog programma's als KaZaA zijn, zal de massa zich niet laten verleiden door een dienst als MusicNet, ook al zal deze onder de naam Napster aan de man worden gebracht. Dat er veel op het spel gaat is duidelijk. Volgens marktonderzoeksbureau IDC zal er in de markt voor betaalde muziekdownloaddiensten over een jaar of drie jaarlijks zo'n 1,6 miljard dollar omgaan. Nu is dit bedrag nog te verwaarlozen. zie ook column: http://www.webwereld.nl/column/01_21.phtml.