Het jaar 2009 had het jaar moeten zijn, waarin overheden een grote sprong vooruit hadden moeten zetten met standaarden om uniform met informatie om te gaan. Deze open standaarden maken niet alleen nu de uitwisseling van informatie mogelijk, maar ook over 10, 30 of duizend jaar. Daarnaast moeten ze ervoor zorgen dat ons land niet te afhankelijk van een enkele leverancier. Tot zover de ambities uit het Actieplan Nederland Open in Verbinding (NOiV) van staatssecretaris Frank Heemskerk van Economische Zaken.

Miljoenen blijken schijntje

De overheid met 441 gemeenten, 12 provincies, 26 waterschappen, talloze zelfstandige bestuursorganen is groot. Om het actieplan breed uit te rollen, ontving het gelijknamige programmabureau NOiV zo'n 2,3 miljoen euro extra geld van het Ministerie van Economische Zaken. In totaal is er zo'n 14 miljoen euro beschikbaar voor een periode van vier jaar.

Maar al lijkt het bedrag veel in overheidskringen blijkt dit bitter weinig. Ter vergelijk: Een project om het kader te schetsen rond een nieuwe Rijkswerkomgeving krijgt 65 miljoen euro om te besteden. Uit documenten, die Webwereld weet te bemachtigen, blijkt van dat geld maar weinig NoIV-ambities te worden gerealiseerd.

Rijkswurgplek

Ook ambtenaren op ministeries klagen over de Digitale Werkomgeving Rijksoverheid (DWR), zoals het project formeel heet. Er dreigt toch weer een grote afhankelijkheid van een enkele leverancier te komen. “We noemen het intern daarom ook maar de Rijkswurgplek”, grapt een ICT'er wat gefrustreerd.

Het project zelf erkent dat er verslaving aan spelers, zoals Microsoft is. Voor de gebruikers is er een uniforme manier nodig om zich aan te melden. Alleen dan kunnen Rijksambtenaren zich tussen departementen begeven en toch altijd werken. Die eis lijkt in de praktijk te betekenen dat Microsoft's Active Directory wordt ingezet, waardoor de afhankelijkheid van één leverancier groter in plaats van kleiner wordt. Een plan voor een andere directory wordt eerst in de ijskast gezet. Maar nadat Webwereld dat op basis van nieuwe documenten bloot legt, wordt er toch weer over een nieuwe open directory gesproken.

Geloofwaardigheid

Maar de schade voor NOiV is door DWR al aangericht. Het programmabureau is slecht zijdelings betrokken bij het project en lijkt weinig resultaat te boeken. In overheidsland zingen “NOiV-problemen” van DWR inmiddels rond. In gesprekken met ambtenaren van decentrale overheren wordt vaak gesteld “dat men in Den Haag zelf niet eens dit beleid uitvoert”.

Dat is overigens niet het enige geloofwaardigheidsprobleem van het programmabureau NOiV. Gemeenten blijken zich te storen dat ze wel belerende brieven over aanbestedingen krijgen, terwijl er geen ondersteuning is. Had de voorloper van het bureau nog een medewerker voor decentrale overheden, in 2009 is die medewerker er niet meer.

Massaal onderzoek

Uw verslaggever vraagt de Vereniging Nederlandse Gemeenten, die met het ondertekenen van het Nationaal Uitvoerings Programma (NUP) waarschijnlijk verantwoordelijkheden heeft, documenten vrij te geven. Het verzoek wordt herhaald afgewezen. De rechter moet zich nu buigen over de vraag of ICT-beleid van de overheid geheim kan blijven, wanneer gemeenten dit aan een vereniging overlaten. De VNG zegt bij een aanbesteding NOiV “compleet overbodig” te vinden.

Om toch inzage te krijgen, rest geen andere mogelijkheid dan alle gemeenten zelf te vragen documenten te openbaren. De VNG adviseert de gemeenten om wel te antwoorden, maar vooral zo traag mogelijk te doen. Sommige gemeenten zijn echter buitengewoon meewerkend. Andere overleggen hoe het verzoek maximaal te frustreren is. Zo'n 30 gemeenten brengen kosten in rekening om transparantie te frustreren, maar na een felle discussie blijven niet meer drie gemeenten standvastig. Alleen de rekening tegen de Gemeente Kaag en Braassem haalt de rechter, terwijl twee anderen nog in bezwaar zijn.

De weerstand is begrijpelijk: zo'n 64 procent van de gemeenten blijkt niets aan NOiV te doen. Dit staat haaks op de beloftes uit het NUP, waarbij 75 procent juist wel een plan had moeten hebben. Slechts vijf procent van de gemeenten voert een actief beleid op het onderwerp. Slechts 17 procent heeft wel eens contact met het programmabureau. Dat bevestigt het beeld op radio 1. Later dit jaar zouden er twee medewerkers komen om met dit probleem aan de slag te gaan.

Ingrijpen

Ondertussen is ook het programmabureau onderwerp van discussie. Toen de kamer zich eind 2007 unaniem schaarde achter open standaarden en open source werd er ook gevraagd om een meldpunt. Wanneer projectleider Ineke Schop aangeeft dit niet te zien zitten, wordt ze teruggefloten door het Ministerie van Economische Zaken.

Met regelmaat worden kamervragen gesteld over allerhande onderdelen van het beleid. Vooral de Socialistische Partij blijkt heel kritisch te zijn. Als het aan Martijn van Dam van de PvdA ligt, zullen overheden echt naar de unanieme wil van de Tweede Kamer moeten luisteren. Doen ze dat niet dan wil de politicus desnoods wetgeving introduceren om vooral gemeenten te dwingen. Opmerkelijk genoeg blijkt het programmabureau ook NOiV-ontwikkelingshulp aan België en Denenmarken te geven.

Sjoemelen met de definitie

Een ander pijnlijk moment volgt in november, wanneer duidelijk wordt dat open standaarden een rekbaar begrip zijn. Terwijl het actieplan spreekt over "pas toe of leg uit" blijkt dat niet voor alle relevante open standaarden te gelden.

Het Forum Standaardisatie stelt lijsten vast met standaarden die onder het beleid vallen. Daarvan zijn er twee smaken: de afdwingbare standaarden en de open standaarden die zo logisch zijn ("open deur") dat ze niet meer hoeven te worden afgedwongen.

Maar terwijl bij de Rijkswerkplek in de toekomst toch een NOiV-compatible oplossing wordt geïntroduceerd, zal juist het niet intrappen van die open deur de overheid afhankelijk van enkele spelers in de markt houden. Ofwel de regeltjes kloppen, maar het doel van het actieplan wordt niet gehaald. In antwoord op kamervragen presenteert hij de twee lijsten juist als voordeel.

Minder enthousiast is zijn departement over de meest recente concept-tekst van versie 2.0 van het European Interoperability Framework. Webwereld weet de hand te leggen op dit document en daaruit blijkt dat voor goede samenwerking open standaarden niet meer genoemd worden. Nu is dat nog wel zo. Naar verluidt gaat Economische Zaken dan ook in een schrijven aan de Europese Commissie 'helemaal los'.

2010: voorwaarts mars!

Heemskerk laat tijdens een presentatie van een monitor merken zich de publieke druk te realiseren. Inmiddels zijn twee van de vier jaren van het actieplan voorbij. In de komende twee jaar moet er dan ook “ vaart achter open standaarden worden gezet”. 2010 moet dan ook het jaar van de vooruitgang worden.