In juni dit jaar presenteerde de vierkoppige 'Kamercommissie Gerkens' een baanbrekend en omstreden rapport. Daarin wordt gepleit voor een verbod op downloaden uit evident illegale bron en voor de afschaffing van het thuiskopiestelsel. Laatstgenoemde omvat de huidige, bevroren heffing op mediadragers, zoals blanco cd's en dvd's.

Downloaders niet aangepakt

Er zijn wel voorwaarden verbonden aan deze twee vergaande maatregelen. De belangrijkste is dat de muziekindustrie eerst de kans krijgt meer en betere alternatieven te ontplooien om muziek, films en games op legale wijze online aan de man te brengen. De industrie krijgt daar de komende drie jaar voor.

Ook zal de focus van de handhaving van het downloadverbod komen te liggen op de aanbieders en niet op de downloaders zelf, benadrukte de commissie meteen. Dit in reactie op de meteen ontstane notie dat er voor vervolging van burgers wordt gepleit.

Over het plan ontstaat veel ophef. Niet in de laatste plaats omdat torrentsite Mininova.org, op dat moment verwikkeld in een rechtszaak met stichting Brein, rectificatie eist. Het rapport zou feitelijk onjuist, suggestief en daarom onrechtmatig jegens Mininova zijn, maar de commissie rectificeert niet.

Status onduidelijk

Het kabinet omarmt in oktober de plannen van de commissie op bijna alle punten. Ook de regering sust: "Het kabinet wil het downloadverbod niet gebruiken om individuele internetgebruikers het leven zuur te maken, maar juist om de illegale activiteiten van commerciële partijen uit te bannen."

Vóór het kerstreces zouden de Tweede Kamer en het kabinet in debat gaan over de plannen. Dat debat is te elfder ure uitgesteld. De commissie wil eerst zelf nog intern discussiëren, meldt commissievoorzitter Arda Gerkens desgevraagd. Dus blijft vooralsnog onduidelijk of en hoe het plan zal worden uitgevoerd.

Kritiek en steun

Uit juridische hoek klinkt kritiek, van onder meer advocaat Christiaan Alberdingk Thijm. Een downloadverbod is vooral een knieval richting de muziekindustrie, het leidt niet tot innovatie maar juist tot machtsconcentratie en vervolging van consumenten, stelt Alberdingk Thijm. Hij pleit juist voor uitbreiding van vergoedingsrechten voor rechthebbenden, "bijvoorbeeld via een toeslag op bandbreedte."

Aan de andere kant staat Dirk Visser, die het plan in principe toejuicht. Want de 'heffingen op alles' en het toelaten van illegale downloads vormen een vicieuze cirkel die doorbroken moet worden, bepleit Visser.

Volgens Bernt Hugenholtz, hoogleraar auteursrecht aan de UvA, is er een derde weg die eigenlijk heel logisch is maar desondanks door de betrokkenen over het hoofd wordt gezien: vrijwillige collectieve licenties.

Downloadverbod is smoes

Het geplande downloadverbod doet Hugenholtz af als symboolpolitiek. "Filesharen mag nu ook niet. Nu wordt er in p2p-netwerken met het downloaden ook praktisch altijd upgeload. Het filesharing was illegaal en blijft illegaal. Dus of je nu het downloaden gaat verbieden of niet, het maakt niets uit. Het is een cosmetische verandering. Het is een volstrekt symbolische daad van de wetgever. Het maakt voor de handhaving niets uit. "

Het downloadverbod is volgens hem dan ook vooral een smoes om de thuiskopieheffing "de nekslag toe te dienen". Dat die regeling weg moet, ziet Hugenholtz ook. "Die heffing heeft z'n langste tijd gehad. In een digitale omgeving zijn heffingen op dragers totaal niet meer aan de orde. Muziek en media worden steeds meer gestreamd."

Artiesten de dupe

Maar door enerzijds een symbolisch downloadverbod en anderzijds de afschaffing van de thuiskopieregeling, dreigen juist de auteurs en artiesten de dupe te worden. "Die worden zo het kind van de rekening. Die handhaving is een wassen neus, maar de heffingen worden hun wel afgepakt, dus per saldo gaan ze zwaar achteruit. Dat is een zwakte in het beleid."

Het enig lichtpuntje hier is dat het plan wel veel aandacht heeft voor het auteurscontractrecht. "De contracten tussen auteurs en producenten zijn de laatste jaren steeds eenzijdiger geworden. Auteurs moeten vaak al hun rechten overdragen. Dat moet beter en eerlijker."

Three strikes dreigt

Wat ook mist is in het rapport is een analyse van de omstreden three strikes wetgeving zoals in bijvoorbeeld Frankrijk is ingevoerd. Dit baart Hugenholtz zorgen. "Daar worden in het rapport maar enkele woorden aan gewijd. Maar waar ik me zorgen om maak, is dat wij ook uiteindelijk richting three strikes wetgeving gaan, onder druk van de industrie."

"Maar dat is geen oplossing. Internet is niet alleen een basisvoorziening maar ook een grondrecht geworden." Hij noemt illegaal downloadende gebruikers van internet verwijderen dan ook disproportioneel.

Als minder onwenselijk alternatief stelt hij voor om na de derde strike de bandbreedte te verminderen. "Zodat je nog wel de basiscommunicatie kan blijven verrichten."

Piraterij weglicentiëren

De bottomline is echter dat handhaving en rechtszaken zinloos zijn. Hugenholtz: "Brein kan 100 rechtszaken per dag winnen, er verandert nog niet veel. Vechten tegen filesharing is vechten tegen de bierkaai. Het blijft dweilen met de kraan open. Daar moet je dus op een andere, creatieve manier mee omgaan."

"Laten we leren van het verleden. Hoe is in het verleden massale schending van auteursrechten opgelost? Niet door het de kop in te drukken. Ieder nieuw medium dat populair wordt, gaat door een piratenfase. Kijk naar radiostations in de jaren twintig van de vorige eeuw, kijk naar fotokopiëren, kijk naar kabeldistributie. Die vormden eerst enorme inbreuken."

"Uiteindelijk heeft een licentiemodel in alle gevallen uitkomst geboden. Dus niet door de wet aan te passen, niet door de politie er op af te sturen, maar door vrijwillige collectieve licenties te regelen. Dan ben je van heel veel sores af. Hierdoor wordt een illegale situatie een legale situatie. Dat is echt wenselijk."

Buma-YouTube

Als lichtend voorbeeld noemt Hugenholtz de recente deal tussen YouTube en Buma/Stemra. Maar ook isp's zouden een dergelijke licentie kunnen afsluiten, zodat hun abonnees voor een bepaald bedrag onbeperkt naar muziek kunnen luisteren.

Dit is dus dus geen verplichte heffing, maar een vrijwillige overeenkomst. En voor gebruikers die daar niet aan willen, omdat ze bijvoorbeeld alleen cd's of dvd's kopen en geen media downloaden, voorziet Hugenholtz in een abonnement met 'eigen risico'. "Bij een abonnement zonder licentie liggen dan alle risico's bij jou. Als je dan toch echt herhaaldelijk illegaal fileshared, dan kan je Brein over de vloer verwachten. Dat is denkbaar."