De hyperlink is een van de fundamenten van het wereldwijde web, realiteit geworden door de visie van Tim Berners-Lee. Een simpele verwijzing naar elders, die bovenal de gebruiker, mens of machine, meteen naar het beoogde doel leidt. Zo ontstond letterlijk een web van met elkaar verweven content, pagina's en websites.

Maar de hyperlink is niet heilig en ligt, mede door zijn inherente eigenschap om content radicaal simpel toegankelijk te maken, onder vuur. Daarbij lopen verschillende zaken door elkaar: de onderliggende technologie van de link, de (il)legaliteit van de content waarnaar gelinkt wordt, het (vermeende) doel van de linklegger en het (visuele) effect van de link voor de eindgebruiker.

Is het een normale link of wordt de content ingebed? Is de content waar naar wordt verwezen legaal of illegaal? Is de link gelegd met een commercieel doel of niet? Deze veelzijdigheid heeft geleid tot een kakofonie van opinies en jurisprudentie. Niets is wat het lijkt, juristen, rechters en hoven spreken elkaar nog steeds tegen. In veel gevallen wordt de aanval afgeslagen: linken mag gewoon, het is immers een vorm van meningsuiting, en die is grondwettelijk beschermd.

Maar zoals de vrijheid van meningsuiting niet absoluut is, heeft ook linken zijn juridische grenzen. Vaak blijkt linken onrechtmatig, in een enkel geval gaat de conclusie veel verder: auteursrechtinbreuk. Zelfs een forse celstraf behoort tot de mogelijkheden.

Regelmatig wordt er na een vonnis moord en brand geschreeuwd dat het ganse internet wordt bedreigd, al valt dat naderhand meestal erg mee. Veel hangt af van de unieke omstandigheden van een zaak. Ondanks die omstandigheden scheppen genoeg uitspraken wel degelijk een dubieus precedent voor talloze andere partijen. Zelfs isp's worden meegesleurd in de strijd. Een historisch overzicht van de meest spraakmakende, vergaande en bizarre aanvallen op de hyperlink.

1. Scientology vs Spaink en XS4ALL

Deze epische rechtszaak sleepte zich tien jaar voort, van 1995 tot 2005. De zaak ging vooral over het publiceren en hosten van materiaal waarop Scientology het auteursrecht had. De sekte ging er vol in en liet in eerste instantie zelfs servers van XS4ALL in beslag nemen. Na verschillende procedures bepaalde de rechter in 1999 onder meer dat een hyperlink naar een pagina met onrechtmatig materiaal zelf onrechtmatig is. Uiteindelijk beet Scientology bij het Hof in het stof, zowel het publiceren als het linken was geoorloofd. “Het beroep van Spaink en de providers op de vrijheid van meningsuiting moet boven het auteursrecht van de Scientology-kerk worden gesteld". De sekte ging nog in cassatie bij de Hoge Raad, maar trok de zaak ten langen leste terug.

2. Indirecte link Indymedia onrechtmatig

Een andere bekende zaak is Deutsche Bahn tegen Indymedia, uit 2002. Die site plaatste links naar een site die weer doorverwees naar twee artikelen die beschreven hoe seinkastjes en bovenleidingen van Deutsche Bahn konden worden gesaboteerd. Ook al leidde de link op Indymedia niet direct naar de 'terroristische instructies', via via werd toch de verboden content ontsloten, en dat was net zo goed onrechtmatig. Indymedia moest alle hyperlinks 'voor zover deze direct of indirect leidden tot de Radikal-artikelen' verwijderen, oordeelde de rechter.

Juristen noemden het een 'zorgwekkend precedent'. “Want waar trek je straks de grens? Internet hangt natuurlijk van de hyperlinks aan elkaar. Hoeveel links moeten er tussen zitten om nog steeds aansprakelijk te zijn?"

3. Hoge Raad slaat door

Een van de eerste van een lange reeks van rechtszaken van makelaarsvereniging NVM tegen verticale zoekmachines eindigde in 2002 al bij de Hoge Raad. Die besliste niet alleen dat El Cheapo niet mocht zoeken in de database van de NVM, maar verklaarde feitelijk ook de hyperlink vogelvrij, vonden verschillende juristen.

Zelfs Dirk Visser, die tegenwoordig weinig op heeft met mensen die 'alarm slaan' na het zoveelste hyperlinkvonnis, constateerde in 2002 over het arrest: "Wat de Hoge Raad nu zegt, zou kunnen betekenen dat er bij het klikken op een hyperlink sprake is van schenden van auteursrecht. Iedere link zou op deze manier het auteursrecht schenden."

Er volgden nog vele geruchtmakende zaken tegen gespecialiseerde zoekmachines, zoals ZoekAlleHuizen.nl, Jaap.nl en Gaspedaal.nl. Naast het indexeren en linken was daarbij vooral in het geding in hoeverre deze sites tekstuele en visuele content van concurrenten mogen tonen, de grenzen van het citaatrecht.

4. Patent op de hyperlink?

British Telecom (BT) 'ontdekte' in 1997 een octrooi in zijn eigen portfolio, dat betrekking zou hebben op de hyperlink. In het jaar 2000 klaagde het 17 isp's aan wegens patentinbreuk. Het snode plan om hiermee het hele internet tot afdracht van royalties te dwingen werd gelukkig in de kiem gesmoord. In 2002 beet BT in het stof en verloor de eerste patentzaak tegen internetprovider Prodigy Communications.

In ditzelfde straatje woont patenttrol Helferich Patent Licensing (HPL), die afgelopen jaar een patentlicentie eiste van talloze bedrijven. HPL zou een octrooi hebben op een hyperlink in een sms-bericht.

5. Verboden te linken naar concurrentie

Het in 2000 nog oppermachtige Startpagina had weinig op met de 'zelfstandige' beheerders van dochterpagina's. In een oekaze aan deze beheerders werd een verbod afgekondigd om links in dochterpagina's op te nemen die verwezen naar concurrerende startpaginaklonen, zoals startkabel.

In het verlengde hiervan ligt de meer recente eis van Apple. Net als bij apps voor de iPhone en iPad, bepaalt Apple ook welke ebooks het toelaat en verkoopt via de iBookstore. Maar Apple's ballotagecommissie gaat hierin heel ver. Ebooks waarbij in de tekst of bibliografie een link staat naar bijvoorbeeld de Amazon webwinkel, mogen van Apple niet in de iBookstore.

6. Kranten.com mag deeplinken

Sinds de opkomst van het web hebben kranten het steeds zwaarder. En dan zijn er ook nog eens van die snelle jongens die zomaar vanaf een andere site direct naar je online artikelen deeplinken, en niet netjes alleen naar de homepage. Schande! Aldus krantenconcern PCM in het jaar 2000. Maar de rechter zag geen enkel probleem: “Het systematisch aanbieden van lijsten met koppen van artikelen als hyperlinks is niet in strijd met het auteursrecht noch met het databankrecht."

7. Idiote toestemming om te linken

In 2004 maakte de organisatie van Olympische Spelen in Athene het wel erg bont. Het kwam met uitgebreide richtlijnen voor het verwijzen naar de eigen site. Wie een tekstlink wilde maken, moest bijvoorbeeld gebruikmaken van de term 'ATHENS 2004'. Een andere tekst was taboe. En dat niet alleen: wie een link wilde aanbrengen, moest daartoe een schriftelijk verzoek indienen. Met daarin onder meer een korte beschrijving van de site waarop de link wordt geplaatst en de reden waarom die link überhaupt moest worden geplaatst. De conclusie was duidelijk: "Bedrijven en instellingen die niet gelinkt willen worden, hebben natuurlijk ook niets op het web te zoeken. Die kunnen beter een folder laten maken."

8. Zwaargewicht pleit voor linkverbod

Rechter Richard Posner heeft in Amerika veel gezag. In 2009 kwam de magistraat met een opmerkelijk pleidooi voor uitbreiding van het auteursrecht, om (kranten)uitgevers te beschermen tegen online parasieten. "Een uitbreiding van de auteurswet waarin online toegang tot auteursrechtelijk beschermd materiaal wordt verboden is wellicht noodzakelijk", schreef Posner. "Daarnaast kan ook het linken naar, of parafraseren van auteursrechtelijk beschermd materiaal zonder toestemming van de eigenaar worden verboden." De blogosfeer explodeerde.

9. Wanhoop der Waalse kranten

Het pleidooi van Posner echoot een veel ouder sentiment van vooral kwakkelende kranten jegens de in hun ogen allergrootste parasiet op het web: Google. Google News leeft van citaten en links en profiteert hier op onrechtmatige wijze van onze content, stelden verschillende Waalse kranten. De rechter gaf hen gelijk, wat Google dwong tot bokkensprongen en uiteindelijk een schikking.

10. Der Parasit soll Zahlen!

Ook in Duitsland en Frankrijk gaan al jaren stemmen op om zoekmachines te verbieden 'zomaar' te linken naar artikelen van kranten en andere media online. De sites willen niet uit Google's index (wat immers simpel kan middels robots.txt), nee, Google moet gewoon betalen. In Duitsland ligt er momenteel zelfs een heus wetsvoorstel bij de Bundestag. Parijs overweegt iets vergelijkbaars.

De zaken van BREIN moeten nog komen. Lees verder op pagina 2

11. Google de piraat

Google is niet alleen een parasiet, het is ook een piraat. Via de zoekmachine zijn talloze illegale bestanden te vinden. Dat hoort erbij, we indexeren nu eenmaal het ganse web, was Google's antwoord voorheen. Maar het concern is steeds inniger met Hollywood en de muziekindustrie en belooft daarom haar index op te schonen. Het heeft de functie van automatisch aanvullen gekuist en rechthebbenden kunnen geautomatiseerd 'foute' links aanmelden, die dan worden verwijderd.

Stichting BREIN heeft daar wel oren naar en laat momenteel zo'n tienduizend links per dag van Google verwijderen, laat de piraterijbestrijder deze week weten. Naar eigen zeggen "lage aantallen die nog zullen stijgen".

12. BREIN maakt einde aan ZoekMP3

BREIN is natuurlijk al veel langer bezig. Naast de echte inbreukmakers, de uploaders, mikt de stichting al sinds jaar en dag op de faciliteerders. De zaak tegen ZoekMP3 was hierbij een doorbraak. In eerste instantie won de zoekmachine, die linkte naar op het web aangetroffen muziekbestanden. Via Zoekmp3 kunnen immers ook 'niet-inbreukmakende mp3-bestanden' worden gedownload. Bovendien is het downloaden van muziek niet strafbaar, stelt de rechtbank. "De wetgever heeft bepaald dat het kopiëren van een inbreukmakend/illegaal mp3-bestand voor eigen gebruik, geen strijd met de Auteurswet oplevert."

Maar in hoger beroep oordeelde het Hof dat ZoekMP3 structureel leunde op de beschikbaarheid van illegale bestanden, en dat was onrechtmatig jegens de rechthebbenden. Van directe inbreuk was géén sprake.

13. Mininova op de knieën

Sindsdien tracht BREIN bij iedere linkzaak de rechter te bewegen tot de conclusie dat linken openbaarmaking is en dus directe auteursrechtinbreuk. Zonder succes. Maar via de onrechtmatige daad boekte het wel grote en kleine successen tegen talloze P2P-linksites. Een grote vis was torrentsite Mininova.org. Ook die ging voor de bijl, in een bodemzaak. De beheerders werden veroordeeld tot een schadevergoeding en moesten de site zelf schoonhouden van links naar inbreukmakende content.

14. Pirate Bay-zaak escaleert tot isp-blokkades

De zaak van BREIN tegen The Pirate Bay is uitgelopen op een slachtpartij. Nadat een rechtbank had bepaald dat de torrentlinks op de site onrechtmatig waren, gebeurde er helemaal niks. De Zweedse beheerders gaven geen gehoor, met als gevolg dat BREIN de zaak escaleerde. Wat begon als het aanpakken van inbreuk, werd het aanpakken van onrechtmatige links, werd uiteindelijk het aanpakken van Nederlandse access providers die toegang boden tot de Pirate Bay.

Eerst verloor BREIN nog, maar begin 2012 werden Ziggo en XS4ALL in een historisch vonnis verplicht tot een dns- en IP-blokkade van de Pirate Bay en aanverwante sites. Niet lang daarna moesten ook andere providers aan een blokkade geloven, en begon BREIN tevens een kruistocht tegen proxies. De providers zijn in hoger beroep, die zaken lopen nog.

15. Vermelden van bestand is al openbaarmaking

2010 kende een van de meest bizarre uitspraken op linkgebied. Tot dan toe was de status quo: een link kan maximaal onrechtmatig zijn, maar vormt geen openbaarmaking. Tot de rechtbank Den Haag er tegen het FTD-forum twee grote scheppen bovenop deed: zelfs alleen het vermelden van een illegaal bestand, zonder hyperlink, was een zelfstandige openbaarmaking en dus inbreuk. Juristen waren flabbergasted. In een andere zaak van BREIN tegen FTD oordeelde de rechtbank dat de spots wel onrechtmatig waren. Niet lang daarna sloot het forum de deuren.

16. OM: ED2K-linksites 'criminele organisatie'

In Nederland is één strafzaak geweest die draait om hyperlinks, tegen de ED2K-linksites Releases4U en Shareconnector. Zeseneenhalf jaar lang betoogde het Openbaar Ministerie dat het om immense inbreuk ging, ja zelfs een criminele organisatie. De zaak ging echter als een nachtkaars uit, nadat pijnlijk duidelijk werd dat het OM zich voor het karretje van BREIN had laten spannen.

Dat het ook anders kan aflopen bleek onlangs in Engeland. Daar werd de beheerder van de site SurfTheChannel.com, die links naar illegale content toonde, veroordeeld tot maar liefst vier jaar cel.

17. BUMA: betalen voor embedden

In 2009 gooide auteursrechtorganisatie BUMA/Stemra de knuppel in het hoenderhok: audio en video embedden, technisch gezien een soort hyperlink, is secundaire openbaarmaking, en daarvoor moet betaald worden. Een storm van protest en hoon was het gevolg. Zelfs 'Hitler' bemoeide zich ermee.

De organisatie slikte onder grote publieke en politieke druk de eisen gedeeltelijk in. Particulieren hoeven niet te betalen als ze audio of video embedden, maar 'commerciële' sites wel. Dat standpunt handhaaft BUMA nog steeds, en dwingt dat ook af via de rechter (zie verderop).

18. Hof gaat boekje te buiten

Een ander op zijn zachtst gezegd opmerkelijk geval. Het Hof Den Bosch meldt in een zaak die helemaal niet over embedden gaat dat er consensus bestaat dat embedden openbaarmaking is. Niet alleen blijkt die consensus niet te bestaan, de alinea is letterlijk maar zonder bronvermelding gekopieerd van een blog.

Over embedden zegt hoogleraar auteursrecht Madeleine de Cock Buning in een reactie aan Webwereld: "Embedden is voor zover het publiek duidelijk ziet dat sprake is van embedden, en er geen misleidende of beledigende context is, geen openbaarmakingshandeling. Mits de content die wordt geëmbed eerder rechtmatig openbaargemaakt is op het internet."

19. Link naar radiostream is openbaarmaking

Desondanks waren recent twee radioportals de klos. BUMA/Stemra klaagde Nederland.fm en Op.fm aan, die radiostreams respectievelijk embedden en toonden in een aparte pop-up. De rechter gaf BUMA gelijk, de portals maakten openbaar en moesten een licentie nemen. Het vonnis is uiteraard omstreden.

20. Europees Hof buigt zich over hyperlinks

Zoals uit bovenstaande mag blijken, “is jusrisprudentie over hyperlinken is nog helemaal niet uitgekristalliseerd", zoals Dirk Visser onlangs constateerde. Maar wellicht komt er binnen 'een paar jaar' enige duidelijkheid van de hoogste rechtsinstantie in de EU, het Europees Hof van Justitie. Die buigt zich momenteel over een aantal prejudiciële vragen of een hyperlink nu wel of geen openbaarmaking is, en of het nog uitmaakt of het een simpele hypelink is of een inline link waarmee content ingebed wordt.

21. Linkverbod via ex-parte

Tot die tijd blijft de rechtsonzekerheid over hyperlink enorm, zo blijkt eens te meer uit de volgende gevallen. Het AD kreeg het met een ex parte verbod voor elkaar dat GeenStijl niet alleen uitgelekte content over de Misdaadmeter verwijderde, maar ook een hyperlink naar een externe site waar een mirror stond van de Misdaadmeter.

22. Zelfs simpele link is openbaarmaking

Afgelopen jaar stond GeenStijl wederom aan de receiving end bij een geruchtmakende linkzaak van Playboy tegen GeenStijl. Hierin concludeerde de rechtbank dat zelfs een eenvoudige hyperlink, naar in dit geval elders illegaal geplaatste blootfoto's, een openbaarmaking kan zijn. Een baanbrekend vonnis, waarna hoger beroep is ingesteld.

23. Hof: link geen inbreuk, wel onrechtmatig

Afgelopen week oordeelde het Hof Amsterdam nog in een opmerkelijke linkzaak. Een oud-wiskundedocent heeft onrechtmatig gehandeld door op zijn website met links te verwijzen naar illegaal geplaatste schoolboeken, oordeelt het Hof. Echter van directe inbreuk, zoals bij Playboy tegen GeenStijl is geen sprake. Het Hof stelt vast dat een hyperlink, hoe uniek ook, géén openbaarmaking is. Het arrest ontlokte ICT-jurist Arnoud Engelfriet de volgende woorden: "Ik krijg steeds meer hoofdpijn van hyperlinkjurisprudentie. Misschien moeten we het maar gewoon simpel houden en vanaf nu bepalen dat er alleen gehyperlinkt mag worden met toestemming van alle betrokkenen. Goed, dan gaat het internet stuk maar vanuit het auteursrecht gezien lijkt niemand daarmee te zitten."

24: Link is slechts een voetnoot

Aan de andere kant staat de principiële uitspraak van de Duitse Hoge Raad uit 2011. Die oordeelde dat het linken naar websites met onrechtmatige content of software valt onder de vrijheid van meningsuiting. Een link is als een voetnoot in een boek.

25. Real procedeert Edskes kapot om link

Al jaren zit Real Networks achter Hilbrand Edskes aan. Op de site van Edskes staat een link naar RealAlternative, een alternatief voor de Real player. Edskes zou die alternatieve software distribueren en zo de rechten van Real schenden.

Na een ex-parte verbod volgt een rechtszaak, waar de claims van Real als een plumpudding in elkaar zakken. De rechtbank wijst alle vorderingen van Real Networks af: Edskes heeft de software niet verveelvuldigd, pleegt geen inbreuk op merkenrecht is ook niet onrechtmatig bezig. Real gaat echter in beroep en focust zich nu op de aantijging dat Edskes zelf de maker is van RealAlternative.

Weet jij nog een spraakmakende hyperlinkkwestie? Meld het in de reacties.