Het is niet de eerste keer dat klanten van de Belastingdienst door een blunder opnieuw aangifte moeten doen. In 2007 moesten 108.000 werkgevers loongegevens nogmaals insturen omdat er iets mis was gegaan bij de overheveling van de polisadministratie van het UWV naar de Belastingdienst.

Directeur-generaal Jenny Thunnissen weet het probleem aan een tekortschietende administratie bij de UWV, maar gaf ook toe dat de beide organisaties onvoldoende hadden samengewerkt. Tegelijk worstelde de Belastingdienst met de uitbetaling van de toeslagen voor huur, zorg en kinderopvang. Het IT-systeem dat deze gegevens moest verwerken, was volgens Thunnissen ontworpen vanuit een fiscale insteek. Het systeem ging er van uit dat de gegevens eenmaal per jaar verwerkt zouden worden, terwijl in de praktijk gedurende hele jaar mutaties voor toeslagen binnenkomen.

"Toeslagen is het enige ICT-systeem dat het niet goed doet. De rest van onze automatiseringssystemen doet het net zo goed als tien jaar geleden", zei Thunnissen in eind november nog. Drie maanden later ging het opnieuw mis, deze keer bij een systeem dat goed zou moeten functioneren. 740.000 aangiftes zijn door een foute verwerking onbruikbaar gemaakt.

De kern van het probleem ligt deze keer niet in de IT-systemen zelf, maar in een historisch gegroeide gewoonte die nog dateert uit de periode van de papieren aangifte. "Voordat de digitale aangifte bestond, werden de papieren aangiften medio februari van het jaar aan de burgers gezonden. Hierdoor was er nog zes weken de tijd om de aangiftebehandelingssystemen gereed te hebben voor verwerking van de formulieren", schreef staatssecretaris van Financi├źn Jan Kees de Jager eerder deze week in zijn brief aan de Tweede Kamer.

Deze uitloop was noodzakelijk om de systemen te testen en aanpassingen te doen. De Jager: "Na de introductie van de digitale aangifte in 1996 is deze werkwijze niet veranderd. Wel is het uit overwegingen van dienstverlening mogelijk gemaakt dat burgers hun digitale aangifte al vanaf 1 januari inzenden." Die vroege aangiftes werden ingevoerd en verwerkt door een systeem dat nog niet volledig was getest. De fout kwam pas medio februari aan het licht, toen de gebruikelijke ketentest werd uitgevoerd. Toen bleek het systeem de aangeleverde gegevens te verminken. Op dat moment waren er al honderdduizenden aangiftes onbruikbaar geraakt.

Aan de kwaliteit van de IT-systemen van de Belastingdienst zou het niet moeten liggen: staatssecretaris Jan Kees de Jager gebruikte eerder juist de snelle en foutloze gegevensverwerking als belangrijkste argument waarom de Belastingdienst vastzat aan leverancier IBM. Het volgen van openbare aanbestedingsregels voor Enterprise Software and Service Operations was daardoor niet mogelijk.

Staatssecretaris De Jager heeft per direct een reorganisatie van het automatiseringscentrum van de Belastingdienst aangekondigd. Die zal niet meteen een oplossing kunnen bieden voor de "lappendeken van applicaties en koppelingen" waar De Jager in een brief aan de kamer in november 2007 nog over sprak. Daarnaast spelen er in de organisatie structuele problemen die zijn veroorzaakt door bezuinigingen, een moeizaam verlopen reorganisatie, te duur uitgevallen prestigeprojecten en falend toezicht.

Mede daardoor was de Belastingdienst de afgelopen twee jaar regelmatig negatief in het nieuws: storingen, per ongeluk gewiste aangiftes, het uitlekken van zwartgeldgegevens en het advies om de DigiD van anderen te lenen vormen maar een greep uit de reeks fouten die werden gemaakt. Maar daarbij was niet de IT, maar het beleid van de Belastingdienst het grote struikelblok.