Deze zaak is in het voorjaar van 2007 begonnen. Vincent Dekker, verslaggever voor het Dagblad Trouw, kreeg toen te horen dat zijn voordeelurenabonnement alleen nog maar op een persoonlijke ov-chipkaart geleverd zou worden. Omdat hij bijna iedere dag na 9:00 uur reist, zouden al zijn reisbewegingen geregistreerd worden en zeven jaar lang tot hem te herleiden zijn.

Anoniem wordt afgewezen

Dekker protesteert daarop bij de NS. Een gesprek volgt, waarin volgens het verslag is erkend dat iedere reisbeweging wordt opgeslagen. Het bedrijf biedt Dekker weliswaar de mogelijkheid om zich af te melden voor marketing, maar erkent dat de overheid met de wet in de hand wel toegang heeft tot de informatie over zijn reisgedrag. Over Dekkers voorstel om dan een anonieme kortingskaart te bieden, valt niet te praten.

Hij is ontevreden met dit antwoord en vraagt het College Bescherming Persoonsgegevens (CBP) in te grijpen. Daarvoor doet hij in februari 2008 een zogeheten handhavingsverzoek. Hierop moet een officieel besluit volgen. Dat leidt tot een onderzoek of een afwijzing.

Geen actie, wel juridische procedure

Het CBP besluit niet in actie te komen. Reizen op saldo is op dat moment namelijk nog niet geïntroduceerd en een eventuele privacyschending is dus eigenlijk nog toekomstmuziek.

Zolang een klant nog met papieren kaartjes kan reizen, worden zijn reisgegevens niet opgeslagen. Er is dus geen dwang van NS-zijde die tot het opgeven van privacy leidt, stelt het CBP dan ook. Een teleurstelling voor Dekker die juist hoopt te voorkomen dat er in een later stadium veel gedoe ontstaat om het systeem alsnog aan de privacywetgeving aan te passen.

Interpretatie van de wet

Ondertussen lijkt het CBP de wet anders te interpreteren dan in 2005. Toen heeft de privacywaakhond nog gesteld dat mensen zich onder prijsdruk niet gedwongen mogen voelen hun anonimiteit op te geven. Inmiddels is de praktijk dat een enkele reis met korting op saldo ruim zes procent goedkoper is dan het reizen met een papieren kaartje. Er is dus inmiddels toch een prijsdruk om de anonimiteit maar op te geven.

Dekker is het niet eens met de CBP-afwijzing en tekent bezwaar aan, een juridische procedure. Hij wijst erop dat er wel wordt aangestuurd op het registreren van iedere reis met een zeer lange bewaartermijn. Een commissie verwerpt de argumenten en adviseert dat het CBP niet in actie hoeft te komen. Dat advies volgt de toezichthouder op.

In vroeg stadium al twijfel

Het is opmerkelijk dat het CBP dit onderdeel van de privacy rond de ov-chipkaart niet nader wil bekijken. Het handhavingsverzoek van Dekker is namelijk gekomen op een moment dat er nog geen overeenstemming is met de vervoersbedrijven. Ook het CBP heeft op dat moment in het ov-chiptraject nog vragen en is volop in gesprek over de privacygevolgen van het nieuwe systeem. Pas in oktober 2008 schrijft CBP-voorzitter Jacob Kohnstamm aan staatssecretaris Huizinga dat het systeem in de huidige vorm zijn zegen krijgt.

Vervolgens vraagt uw verslaggever in 2009 met een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur (wob) alle documenten op rond de gang van zaken voor die goedkeuring. Uit deze documenten blijkt dat er vooral is gediscussieerd over welke gegevens de vervoersbedrijven mogen gebruiken. Aan de jarenlange opslag van gegevens en de toegang die overheden daartoe krijgen, blijkt er weinig aandacht te zijn besteedt.

Momenteel spelen er meer privacydiscussies. Zo worden abonnementhouders, zoals bijvoorbeeld jaarkaarthouders en op bepaalde dagen ook studenten, verplicht iedere reis te registreren bij diverse vervoersbedrijven. Doen zij dat niet dan riskeren zij een boete en dat terwijl ze niet per individuele reis hoeven te betalen. Vorig week heeft professor Bart Jacobs al gesteld dat dit technisch veel privacyvriendelijker kan en dat zeven jaar opslag niet nodig is. Universitair hoofdocent Gerrit-Jan Zwenne doet er vervolgens nog een schepje bovenop. Hij vertelt Webwereld dat de wet eist dat er zo min mogelijk wordt opgeslagen.

Korting inperken

In een gesprek met Webwereld wijst Dekker erop dat er voor kortingskaarten eerst ook een alternatieve oplossing was bedacht: klanten konden een elektronisch biljet met korting laden op een anonieme kaart. Een conducteur leest bij controle dan beide kaarten uit en spoort zo zwartrijders op. Zo'n aanpak is ook nodig, omdat de kortingskaart de houder het recht geeft om mensen met korting mee te nemen. Dat recht zou ook moeten gelden voor de elektronische uitvoering van de kortingskaart.

Maar de NS meldt Dekker onmiddellijk dat het gebruik van een anonieme ov-chipkaart in combinatie met korting er niet meer gaat komen. Zolang er papieren kaartjes zijn, lijkt het beleid te zijn dat meelifters voor de korting welkom zijn. Maar deze mogelijkheid lijkt te verdwijnen zodra de ov-chipkaart het enige betaalmiddel wordt.

Kamervragen voor ouderen

GroenLinks-kamerlid Ineke van Gent heeft vorig jaar al vragen gesteld over de privacy wanneer de kortingskaart voor ouderen wordt gebruikt. In de beantwoording stelt staatssecretaris Tineke Huinzinga (CU) dat de privacy goed geregeld is. Gegevensverwerker Trans Link Systems zou in de backoffice allerhande maatregelen hebben genomen, zoals het gescheiden opslaan van reisbewegingen en persoonlijke gegevens. Alleen als het nodig is, worden deze datasets gekoppeld.

Het CBP geeft tegenover Webwereld aan ervoor te kiezen niet te reageren, omdat vorige week de prioriteiten elders lagen.