Op online muziekgebied wordt 2003 gekenmerkt door twee zaken: de strijd van de muziekindustrie tegen individuele gebruikers van programma's als Kazaa en de opkomst van legale muziekdiensten. Om met dit laatste te beginnen: de iTunes Music Store van Apple blijkt trendsettend en een schot in de roos. De online muziekwinkel van Apple wordt in april gelanceerd. In eerste instantie alleen voor Amerikanen en alleen voor bezitters van een Apple-computer. Dit is nochtans geen beletsel voor een daverend succes. Binnen de eerste achttien uur worden ongeveer 275.000 liedjes voor 99 dollarcent verkocht. Dit komt neer op 254 gedownloade songs per minuut, oftewel ruim 250 dollar per minuut. Medio december is dit aantal opgelopen tot 25 miljoen gedownloade nummers. In de laatste twee maanden verkocht Apple twaalf miljoen nummers, bijna net zoveel als in de bijna zes maanden daarvoor. De stijging van het aantal verkochte nummers is te danken aan de lancering van de iTunes Music Store voor Windows in oktober. Het wachten is nog op de overstap naar Europa, die begin volgend jaar wordt verwacht. Alleen via ingewikkelde omwegen kunnen Nederlanders songs via de dienst bestellen.

Nieuwe diensten

Apple heeft inmiddels 70 procent van de legale muziekdownloadmarkt in handen. Er zijn echter kapers op de kust. In de loop van het jaar worden diverse vergelijkbare diensten gelanceerd, zowel in de VS als in Europa. Essentieel verschil met iTunes Music Store is echter dat de meeste andere betaaldiensten ingewikkelder zijn van opzet en een maandabonnement verplicht stellen. In de Verenigde Staten zijn het onder meer RealNetworks en Dell die een muziekdienst lanceren. Later het jaar maakt het ooit roemruchte Napster na drie jaar zijn comeback. Het bedrijf werd in mei gekocht door Roxio, dat eerder al Pressplay inlijfde. Ditzelfde Pressplay slaagde er net als MusicNet niet in voet aan de grond te krijgen. De twee diensten, die gelden als voorlopers van iTunes Music Store, hadden als nadeel dat er veel te veel beperkingen aan de downloads kleefden. In Europa is Tiscali een van de eerste bedrijven die online muziek aan de man proberen te brengen.. De provider gaat hiervoor in zee met het Engelse OD2, dat later het jaar ook zijn catalogus ter beschikking stelt aan onder meer Chello, Planet Internet en MSN. De dienst van MSN is nog niet in Nederland beschikbaar. Wel gaat hier Yeahronimo van start, dat op eigen houtje contracten met de platenmaatschappijen probeert af te sluiten. Dit gaat gepaard met de nodige aanloopproblemen. De dienst wordt keer op keer uitgesteld en kent nu nog altijd een beperkt repertoire. Kritiek is bovendien dat de nummers met minimaal 1,20 euro aan de dure kant zijn. Voor 2004 staan verder nog in Europa diensten op stapel van Sony, Dell en Apple.

Puretunes

Een dienst die in korte tijd veel aandacht trekt, is Puretunes. Deze officieel in Spanje gevestigde onderneming met Nederlandse connecties biedt een uitgebreide catalogus tegen opvallend gunstige prijzen. Het blijkt echter al snel te mooi om waar te zijn. Allereerst is de content zeer amateuristisch beveiligd, zodat zonder veel moeite de hele database kan worden leeggehaald zonder daarvoor te betalen. Even later komt aan het licht dat Puretunes zijn catalogus grotendeels rechtstreeks heeft gekopieerd van concurrerende betaaldiensten. Bovendien zijn er twijfels over de legaliteit van de dienst. Puretunes gaat nog geen maand na lancering uit de lucht. Wat er met het geïnde geld is gebeurd, is onduidelijk. De rechtszaken van de muziekorganisatie RIAA en collegadienst Weblisten komen hierna als mosterd na de maaltijd. Van Puretunes heeft nooit iemand meer iets gehoord. De stortvloed aan legale diensten mag overigens opvallend genoemd worden. Volgens kenners valt er met de online verkoop van muziek nog nauwelijks droog brood te verdienen. De iTunes Music Store van Apple verkoopt nu gemiddeld 500.000 downloads per week. "Dit zouden er twintig keer zoveel moeten zijn, voordat de er echt iemand winst aan overhoudt", zo stelt een entertainment-advocate van het kantoor Selverne Mandlbaum & Mintz.

Ondermijnen van Kazaa

De muziekindustrie is niet alleen bezig met het lanceren van eigen diensten. Aan de andere kant wordt uit alle macht geprobeerd het gebruik van programma's als Kazaa te verminderen. In eerste instantie zoekt de industrie nog zijn heil in het via de rechter proberen aan te pakken van de diensten. Deze weg blijkt weinig succesvol. Een verbod van bijvoorbeeld Morpheus zit er niet in. In de Verenigde Staten begint brancheorganisatie RIAA een zeer agressieve campagne tegen individuele gebruikers. Deze benadering blijkt veel succesvoller. Daarnaast doen hardnekkige verhalen de ronde dat de industrie Kazaa en consorten saboteert door ze te overspoelen met nepbestanden of zelfs virussen. Deze berichten zijn echter nooit officieel bevestigd, hoewel het een feit is dat op Kazaa steeds vaker onbruikbare nummers opduiken. Om individuele muziekliefhebbers te kunnen aanpakken, heeft de RIAA de hulp van providers nodig om het ip-adres te vertalen naar concrete persoonsgegevens. Niet iedere isp wil hieraan meewerken. RIAA sleept om deze reden Verizon voor de rechter. Een voorlopige juridische basis voor het opvragen van de namen van muziekverspreiders wordt in juni gelegd. Dan bepaalt een federaal beroepshof dat internetaanbieder Verizon de namen van vier abonnees moet geven. Hierna worden er enkele honderden aanbieders van illegaal materiaal (de zogenoemde uploaders) aangeschreven, onder wie schrijnende gevallen als een twaalfjarig meisje. Enkelen hiervan treffen een schikking met de organisatie, na betaling van de nodige dollars. Anderen klagen dat ze Kazaa nog nooit hebben gebruikt en de klacht van de RIAA dus nergens op slaat. Ook richt de RIAA zijn pijlen op universiteiten, die worden gezien als broeinest van illegale films en muziek. Het een en ander lijkt succes te noteren. In mei komt nog het triomfantelijke bericht naar buiten dat Kazaa het meest gedownloade programma uit de geschiedenis van internet is, vóór ICQ. Het najaar druppelen echter steeds meer onderzoeken binnen waaruit blijkt dat het gebruik van Kazaa in rap tempo afneemt. Ook het aantal beschikbare bestanden is volgens onderzoekers gedecimeerd. Consumenten zouden bang zijn geworden door de maatregelen van de RIAA. De oorspronkelijke makers van Kazaa kan het allemaal weinig meer schelen: zij hebben hun heil intussen gezocht in internettelefonie via peer-to-peer, de technologie waarvan ook Kazaa gebruikmaakt. Toch lijdt de RIAA in december een pijnlijke nederlaag. Een Amerikaans beroepshof stelt dat internetproviders níet verplicht zijn de identiteit van abonnees aan de RIAA over te dragen. Hiermee wordt de eerdere uitspraak van de lagere rechtbank vernietigd en krijgt isp Verizon alsnog gelijk. De RIAA reageert teleurgesteld: "Dit betekent helaas dat we illegale muziekuploaders niet meer de mogelijkheid kunnen bieden om tot een schikking te komen om zo een rechtszaak te voorkomen."

Brein

In Nederland is de tendens van het aanpakken van individuen nog niet waarneembaar, alhoewel ook Brein aankondigt stappen te willen ondernemen tegen de zogenoemde grootverbruikers op Kazaa. In tegenstelling tot de VS zijn Nederlandse providers echter niet verplicht zonder gerechtelijk bevel de identiteit van gebruikers te overhandigen aan bijvoorbeeld Brein, die namens de muziekindustrie optreedt. Provider @Home is echter niet de beroerdste en stuurt op verzoek van een grote filmstudio wekelijks tientallen abonnees een dreigmail waarin staat dat zij zich schuldig maken aan auteursrechtenschending. @Home raadt zijn abonnees dringend aan hun identiteit bekend te maken aan de filmstudio. De Consumentenbond ageert ondertussen tegen de plannen van Brein om individuen aan te pakken. De muziekindustrie moet eerst een goed alternatief voor de uitwisselprogramma's bieden. Daarna pas mag de Stichting Brein muziekaanbieders aanpakken, aldus de Bond. Kort hierna komt Brein met ander proefballonnetje. De organisatie hoeft nu niet meer de namen van individuele gebruikers, een via de rechter af te dwingen `doorgifteverbod' voor grootverbruikers zou al veel helpen, aldus Brein. In het uiterste geval zouden de providers een abonnee moeten afsluiten. Deze plannen gaan lang niet zo ver als enkele wilde ideeën die door Amerikaanse politici worden geopperd. Een senator wil dat de pc's van downloaders worden vernietigd, een ander stelt voor illegale kopieerders in de cel te stoppen. Het gehele jaar regent het onderwijl onderzoekjes waaruit moet blijken dat het downloaden van mp3-bestanden niet schadelijk is voor de muziekindustrie. Deze denkt er het zijne van en wijst op de almaar dalende cd-verkopen, ook in Nederland.

De strijd van Kazaa

In december boekt Kazaa op de valreep nog een succes in de rechtszaal. De Hoge Raad – de hoogste gerechtelijke instantie in Nederland – besluit dan het cassatieverzoek van Buma/Stemra te verwerpen. Hiermee blijft het eerdere besluit van het beroepshof staande: Kazaa kan niet verantwoordelijk worden gehouden voor de illegale activiteiten van zijn gebruikers en is dus zelf niet illegaal. De uitspraak wordt door de oorspronkelijke oprichters van Kazaa begroet als een 'historische overwinning voor het internet en voor consumenten'. De verdediging rept van een `belangrijk precedent'. De entertainmentindustrie, verenigd in de NVPI, waarschuwt ondertussen voor schijnzekerheid. "Hoewel de Hoge Raad Kazaa niet strafbaar heeft bevonden, vrijwaart dit gebruikers niet", aldus de NVPI. Immers: "Met de software is allerlei illegaal gebruik mogelijk." Naar verwachting zal Buma/Stemra volgend jaar dan ook zijn aandacht verleggen van de makers van de p2p-programma's naar de individuele gebruikers, net als het afgelopen jaar al in de VS het geval was. Kazaa voert overigens niet alleen een strijd als underdog. Eind 2003 maakt eigenaar Sharman Networks steeds nadrukkelijker werk van het aanpakken van Kazaa Lite, een populaire variant zónder spy- en adware. Diverse sites waar deze software wordt aangeboden, worden na dreiging van de advocaten gesloten. Het maakt de gevorderde muziekliefhebber allemaal weinig uit. Steeds weer weet deze een nieuwe dienst te vinden. Na Napster was het Kazaa dat de dienst uitmaakte, nu worden diensten als Edonkey en Bittorrent genoemd. Ook de goeie ouwe nieuwsgroepen mogen zich verheugen in een toenemende belangstelling van de internetter die gratis muziek wil.