Dat Adam Curry podcasting bedacht weet bijna iedereen. Veel minder bekend is dat John Udell, analist en columnist bij Infoworld, de uitvinder is van screencasting. In 2004 gebruikte Udell de term voor het eerst voor het digitaal opnemen van tekst, plaatjes, video en geluid vanaf een computerscherm. Zijn eerste screencasts maakte Udell met Windows Media Encoder 9. Deze duurden ongeveer drie minuten. In één daarvan toonde hij hoe bookmarklets als webadres gebruikt kunnen worden. Via Javascript-code kon je in één oogopslag zien of boeken - die nog maar net te koop waren op Amazon - al te verkrijgen waren in de plaatselijke bibliotheek. Opmerkelijker was de instructievideo zelf.

Waarom was nog nooit eerder iemand op het idee gekomen om een simpele handleiding te maken via een vanaf het computerscherm opgenomen video? "There's nothing earthshaking here, just a nice demonstration of a handy tool. But the possibilities of the screencast medium continue to fascinate me", schreef Udell op zijn weblog.

Udells fascinatie voor 'schermfilmpjes' sloeg echter over op een groeiende groep professionals: van bedrijfsconsultants tot en met journalisten. Ook in Nederland bleef screencasting niet onopgemerkt. Screencasts doken op allerlei websites op en worden inmiddels gebruikt tijdens it-trainingen. Vooral Hans Mestrum, trendwatcher bij Tulip, bracht het onderwerp in Nederland onder de aandacht via zijn weblog Hans On Experience. "Met screencasting heb je in no time een instructievideo gemaakt. En je hebt er maar weinig professioneel spul voor nodig", aldus Mestrum. "Als je de benodigde software hebt, een webcam en een usb-microfoon ben je al klaar. Zo'n schermpresentatie is bovendien in alle videobestandsformaten te bewaren: in Quicktime, Windows Media of Flash."

Eén van de leukste screencasts die Mestrum tot nog toe maakte, is MSN for Dummies. In een chatsessie met twee collega's liet hij in tien minuten zien welke mogelijkheden het chatprogramma biedt. Die screencast vergde wel enige voorbereiding. "We deden twee proefuitzendingen. De vraag was namelijk of we met de gebruikte software de screencast ook live online konden brengen. Dat bleek perfect te gaan. Er is niets in gemonteerd. Zoals je het ziet, is het gegaan. Ik heb alleen de audio wat harder moeten zetten." Mestrum produceerde tot nog toe verschillende screencasts, waaronder recent nog de hilarische viral Happy Bookers, die hij in opdracht maakte. Tegenwoordig gebruikt hij ze ook voor presentaties en trainingen in het trainingsinstituut Newlevel.NL van Tulip. "Mensen moeten even wennen, maar zien al snel de mogelijkheden van screencasting in. Je kunt systeembeheerders bijvoorbeeld trainen in SQL, Windows XP, Linux en Novell. Met een talking head erbij, via een webcam, zien cursisten ook meteen hun trainer. Je zou cursisten zelfs een virtuele wandeling kunnen laten maken door een pand of een interview kunnen laten doen met een sales-manager. Zodat ze meer feeling krijgen met het bedrijf."

Mestrums favoriete screencastsoftware is Camtasia Studio, een programma van 290 dollar. Een vergelijkbaar programma is Captivate. Voor screencasting bestaat echter ook freeware. Een programma dat als freeware te downloaden is, is Wink 2.0. Volgens screencaster en consultant aan de Fontys Hogescholen Pierre Gorissen kun je met Wink - ook als je geen budget hebt - aardige resultaten behalen. "Het is wel even wennen aan de manier van opnemen. Ook aan betaalde programma's kleven echter nadelen. In Captivate bijvoorbeeld kun je een screencast alleen als Flash exporteren", aldus Gorissen. Mestrum waarschuwt wel: "Waar je voor moet uitkijken, is dat je geen veredelde Powerpoint-tool gebruikt, waarin je wat slides en animaties kunt zetten. Vaak moet je dan heel veel per schermpje editten, voordat je een fatsoenlijk resultaat hebt."

Ook freelance journalist Jaap Stronks is een enthousiast screencaster. Hij maakte onlangs voor de site van De Nieuwe Reporter zijn eerste professionele screencast over internetnieuws onder de naam News 2.0. De opname daarvan kostte hem ongeveer 25 uur. Volgens Stronks ging er nog van alles mis. "Ik gebruik verschillende software voor het opnemen en bewerken van beelden. Een screencast maken op een Apple-computer is vrij omslachtig. Camtasia voor de pc schijnt een stuk gebruiksvriendelijker te zijn." Een screencast maken is volgens Stronks - anders dan bij schrijven - vooral plannen. "Je moet eerst een script maken en de video al in je hoofd hebben zitten. Pas dan kun je het materiaal schieten en monteren."

Als journalistiek medium staat screencasting nog in de kinderschoenen. Toch leent een screencast zich veel beter voor een uitleg over sociale netwerken of decentrale nieuwssites dan een opiniërend verhaal, meent Stronks. "Je richt je op een publiek dat niet of nauwelijks daarmee bekend is. Het is dan effectiever als je laat zien wat het is, hoe het eruit ziet en hoe het werkt. Journalisten zouden ook veel meer moeten experimenteren met screencasting. Als Google met Google Maps komt, is dat nieuws. Een screencast is dan de beste manier om daar aandacht aan te besteden. Het probleem is dat journalisten nog niet de technische bagage ervoor hebben. Journalistieke formats zijn bovendien erg hardnekkig: de online video's van de Volkskrant houden het midden tussen een droog krantenartikel en een televisiereportage van een actualiteitenrubriek. Ze zijn ongeschikt voor internet. De adoptie van nieuwe communicatievormen, zoals screencasting en podcasting, als vehikels van de journalistiek, gaat gewoon te langzaam."

Volgens Stronks komt daar nog wel verandering in. Het computerscherm wordt een steeds belangrijkere interface met de wereld. Internet is niet langer iets 'virtueels' dat losstaat van de fysieke wereld. Het is in toenemende mate een plek waar mensen elkaar ontmoeten. Stronks: "Dat vraagt om duiding van en educatie over wat zich op al die schermen afspeelt. Dat een screencast dat goed kan, toont een site als Lynda.com, waar online tutorials zijn te vinden van softwarepakketten." Screencasts zullen zich volgens Stronks gaan bewijzen als succesvolle communicatievorm. Het medium duikt nu al op onverwachte plaatsen op. De populaire virtuele wereld SecondLife bijvoorbeeld, waarin je vrij kunt rondlopen, kunt communiceren met anderen, een huis kan bouwen en een onderneming kunt starten. "Tienduizenden mensen brengen daar veel tijd door. Er gebeurt van alles wat de moeite van het opnemen waard is. Onlangs was er een muziekfestival van de BBC. Dat werd zowel live op de radio als op een virtueel podium in SecondLife georganiseerd. Wie zin had, kon het opnemen, want in de laatste versie van de Secondlife-software zit standaard een tool voor een screencast ingebouwd. Met één druk op de knop neem je op wat er op je beeldscherm gebeurt."