Het patentsysteem is destijds geboren om de willekeur van adellijke privileges tegen te gaan en brede innovatie te bevorderen, maar is verworden tot favoriet wapen van dominante maar vastgeroeste bedrijven om innovatie en concurrentie te blokkeren. De schadelijke bijwerkingen hebben de voordelen verdrongen, dus er is maar één echte oplossing: het patentsysteem moet worden afgeschaft.

Dat betogen economen Michele Boldrin en David K. Levine in een artikel in het Journal of Economic Perspectives. Ze baseren zich op historisch en internationaal onderzoek naar de effecten van patenten op innovatie, productiviteit en investeringen.

Van katalysator tot rem

En daaruit komt een sterk patroon naar voren. Een beperkt patentsysteem kan in een ontluikende economie stimulerend werken. Maar al snel daarna zorgt een effectieve politieke lobby van patenthouders voor uitbreiding van de rechtsbescherming, met als gevolg dat het systeem uiteindelijk nadelig uitpakt voor nieuwe generaties uitvinders en voor consumenten. “Dit verklaart dat de politieke druk voor sterkere patentbescherming van oude en vastgeroeste bedrijven komt en niet van nieuwe en innovatieve," aldus Boldrin en Levine.

In de praktijk blijkt dat concurrentie en het zogenaamde 'first-mover' voordeel de belangrijkste aanjagers van innovatie zijn. Maar pas als die eerste fase van enorme groei is geëindigd wenden volwassen bedrijven zich tot juridische bescherming door middel van patenten, meestal omdat hun interne groeipotentieel is afgenomen en ze consolideren.

Oude reus Microsoft tegen Android

Vooral de wapenwedloop en de plaag van patenttrollen in de techsector pakken negatief uit voor innovatieve nieuwkomers en start-ups. Als voorbeeld geldt Microsoft die niet mee kan komen in de smartphonemarkt maar zijn enorme patentportfolio, opgebouwd in het 'desktoptijdperk', inzet om makers van Android-apparaten te dwingen tot afdracht van royalties.

Het patentsysteem zou in dienst moeten staan van innovatie en economische groei, maar “nu is het primaire effect het aanmoedigen van grote en dominante bedrijven om innovatie en concurrentie te blokkeren."

Stapsgewijs uitfaseren

Omdat de onderzoekers erkennen dat het compleet afschaffen van het patentsysteem op korte termijn niet realistisch is, stellen ze een aantal maatregelen voor om het stapsgewijs af te bouwen. Deze stappen zijn onder meer het inperken van de looptijd van patenten, het beperken van nieuwe categorieën waarop patent kan worden aangevraagd, het enkel nog toekennen van octrooien op economische gronden, het aanpakken patentmachtsmisbruik via het mededingingsrecht en het indammen van intellectuele eigendomskwesties in handelsverdragen.