"Consumenten krijgen als gevolg van file sharing toegang tot een breed scala aan cultuurproducten. Dit heeft een welvaartsverhogend effect," stellen onderzoekers van TNO, SEO Economisch Onderzoek en IVIR in hun 142-pagina dikke rapport. Het onderzoek is uitgevoerd in opdracht van de ministeries van Onderwijs Cultuur en Wetenschappen, Economische Zaken en Justitie.

De conclusie is opvallend omdat de discussie rond filesharen vaak focust op het juridisch aspect van auteursrechtenschending en de omzet die artiesten en platenmaatschappijen daardoor mislopen. De onderzoekers onderkennen dat een omzetdaling aannemelijk is, maar waarschuwen dat downloads "niet één op één vertaald kunnen worden naar gederfde omzet".

Tweederangs muziek

Consumenten downloaden vooral tweederangs muziek waarvoor zij de huidige winkelprijzen weigeren te betalen. Volgens het onderzoek waarderen consumenten hun downloads op zo'n 10 tot 13 cent per nummer. De 1,5 miljard nummers die Nederlanders jaarlijks downloaden, vertegenwoordigen daarmee een 'welvaartswaarde' van maximaal 200 miljoen euro.

Tegelijkertijd becijferen de onderzoekers dat platenmaatschappijen en artiesten jaarlijks zo'n 100 miljoen euro aan omzet mislopen. Daarbij gaat het alleen om muziek die consumenten in theorie tegen de winkelprijs hadden willen kopen, maar die zij nu zonder betaling downloaden.

De Stichting Brein schatte in 2005 de misgelopen inkomsten bij muziek, films en software over 2004 op 142 tot 189 miljoen euro.

Verband tussen kopen en downloaden?

Het TNO-onderzoek hangt de theorie aan dat een gedownload nummer niet per se ten koste gaat van aankopen: "een negatief effect van file sharing op de verkoop van cd's kan niet worden uitgesloten, maar staat evenmin onomstotelijk vast," stellen de onderzoekers. Naast het verschil tussen eerste en tweederangs muziek, leidt downloaden ook tot nieuwe aankopen omdat consumenten muziek rustig kunnen uitproberen.

Downloaden is dan ook niet de enige oorzaak van de omzetdaling in de muziekbranche van de afgelopen jaren. Zo wijzen de onderzoekers op een mogelijk verband met de introductie van de CD-speler in 1982, waarna consumenten tijdelijk meer CD's kochten om hun platen-collectie om te zetten naar CD's. De verzadiging van de CD-markt zou slechts toevallig zijn samengevallen met de opkomst van Napster in 1999.

Onderbouwing cijfers

Bij hun berekening van de schade van downloaden, gaan de onderzoekers uit van eerder onderzoek dat schat dat slechts 5 tot 7 procent van de illegale muziekdownloads ten koste gaat van omzet. Oftewel: voor elke 15 tot 20 downloads wordt er één track minder verkocht.

Die 5 tot 7 procent wordt beschouwd als eersterangs oftewel 'hoog aangeschreven muziek'. De onderzoekers gaan ervan uit de laag aanschreven muziek slechts tegen geen enkele of slechts tegen een extreem lage prijs gekocht zal worden. Het onderzoek stelt de redelijke prijs van een cd op 10,67 euro (ter vergelijking: de gemiddelde prijs over 2007 bedroeg 12,31 euro).

Jongeren onder de 25 hebben ongeveer 1.000 mp3's in hun collectie. De groep 25-plussers bezit gemiddeld 200 bestanden. Op basis van de bovenstaande cijfers en aantal aannames, bieden deze collecties een totale 'welvaart' van 1 tot 1,5 miljard euro. Dit bedrag is opgebouwd sinds de opkomst van Napster in 1999. Per jaar komt de 'welvaart' dan neer op zo'n 200 miljoen euro.

Oppervlakkige conclusies

Het rapport brengt geen duidelijke adviezen om de impasse tussen muziekbranche en downloaders te doorbreken. De onderzoekers adviseren de overheid innovatie te stimuleren zodat hybride modellen kunnen ontstaan waarbij artiesten niet louter afhankelijk zijn van muziekverkopen, maar concrete acties ontbreken. Zij pleiten daarnaast nadrukkelijk tegen het criminaliseren van downloaden. Een dergelijk juridisch offensief levert in de praktijk niets op, en treft bovendien de beste klanten. Want downloaders zijn een groep die juist ook veel aan media en entertainment uitgeeft.

Downloaden legaal?

De onderzoekers maken overigens een paar opvallende misstappen.

Zo stellen ze diverse malen ten onrechte dat downloaden van auteursrechtelijk materiaal in Nederland is toegestaan. Hoewel lange tijd alleen uploaden als illegaal werd beschouwd, heeft de rechtbank vorig jaar juni juist geoordeeld dat het downloaden wel degelijk in strijd met de wet is.

De onderzoekers gaan ook de mist in bij hun poging om te bewijzen dat de opkomst van Napster geen direct gevolg heeft gehad op de muziekverkopen. In Nederland begonnen de omzetten namelijk pas vanaf 2002 flink te dalen, terwijl in de VS deze trend zich al in 1999 inzette. Daarbij gaat het rapport voorbij aan verschillende manieren waarop consumenten in 1999 het internet betraden.

Waar in de VS studenten toen in hun slaapkamer beschikten over breedband internet en consumenten tegen een vast maandelijks bedrag onbeperkt mochten inbellen, werd internettoegang in Nederland nog per telefoontik afgerekend. De 'kosten' van het downloaden van muziek waren daarmee in 1999 in Nederland fors hoger dan in de VS. Pas in 2002 brak DSL hier op de consumentenmarkt door en konden consumenten onbeperkt over het net surfen.