KPN mag van OPTA geen gratis internet meer leveren aan scholen. Dat mag niet omdat het marktverstorend werkt. Nemen we “Gratis internet voor scholen” (NRC Handelsblad, 22 september 2009) onder de loep, dan lezen we een merkwaardige houding van de scholen. De kosten die gepaard gaan met het hebben van een internetverbinding zouden belemmerend werken op de ict-ontwikkeling van school en leerling.

De internetaansluiting zelf is echter niet ingewikkelder dan een kabel- of telefoonaansluiting en vergt voor schoolwerk (dus teksten en plaatjes vinden en opsturen, geen instant messaging, muziek of films ophalen) zeer weinig bandbreedte, minder dan voor een bedrijf. Er is sprake van honderden euro's, per jaar, voor een school... Dat is enkele euro's per leerling! En dat bedrag is al ruimschoots budgettair vanuit de belastingen voorgeschoten. Waar praten we over?

'Zielige' scholen

Gaan we kijken naar de leverancier, hier KPN, dan zien we in het NRC-artikel verschillende schijnbewegingen. Er is sprake van 'zielige' scholen die dit allemaal niet kunnen betalen. Dat durf je te zeggen in een land waar bijna 90 procent van de huishoudens (waar die zielige scholiertjes wonen) een aansluiting heeft en internet voor de nieuwsvoorziening van leerlingen belangrijker is geworden dan telefoon, krant en televisie bij elkaar. KPN heeft het over Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO).

Voor als dat niet lukt dreigt KPN nu al met de rechter. Afgezien of de levering van een gratis aansluiting wel of niet rechtmatig was, is het de vraag waarom een aanbieder die verlies leidt door MVO een zaak aanspant als het verboden wordt deze doelstelling te vervolgen. Er is reden voor KPN om 'gratis' diensten aan scholen te blijven aanbieden, anders neem je het risico niet. De filantropie mist hier ten ene male. En KPN heeft sowieso al een overmacht op deze markt. Zelfs al neem je Planet of Freeler, XS4ALL of Ziggo, het is allemaal KPN wat de klok slaat. Je zult goed moeten zoeken voordat je een vrije isp vindt. MVO betekent in deze context: Markt Verdedigend Opereren.

Andere ict-kosten opvoeren

Nog interessanter is de stellingname van individuele scholen en de sectorvertegenwoordiger AVS. Er worden allerlei - andere - ict-kosten opgevoerd die door het gratis aanbod van KPN gedekt zouden zijn. Een school van tachtig (80!) leerlingen wordt opgevoerd omdat dit aanbod "onze redding was". Hoe kan dat als het geld al beschikbaar was gesteld om een betaalde internetaansluiting te nemen en betalen?

Helemaal bizar wordt het opgevoerde argument dat de kinderen van groep 3 een blaadje topografie via internet kunnen ophalen en dat is bij gescheiden gezinnen zo handig. Pardon? Waarom moeten gezinnen afdrukkosten maken terwijl de school betaald wordt om kennis en lesmateriaal te verdelen? De relatie met gratis internet ontbreekt geheel.

Softwarelicenties

De kosten die scholen willen maken, zitten niet in de internetaansluiting. 'Willen', niet 'moeten'. Vooral en steeds terugkerend: de licenties voor steeds vernieuwde software. Ik heb aanleiding te concluderen dat het laatste het duurst is: software die scholen willen gebruiken, waarvan de kosten via licenties verder wordt opgeschroefd. Daarin zijn drie smaken: onderwijsspecifieke software (lesmiddelen, roostersoftware), inhoudelijke software (lesmateriaal zoals geografie of taal) en generieke software (kantoorsoftware, internettoepassingen, administratieve software, grafische tekentoepassingen).

Voor de inhoudelijke software wordt door de minister van OCW nu een oplossing gezocht, onder meer via het programma Wikiwijs. Dat dit voor de educatieve uitgevers een hoofdpijndossier is, staat buiten kijf. Maar niet alles zal altijd gratis worden of zijn. Aan hun specifieke expertise zal, naar mijn mening, altijd behoefte blijven, al zal het uitmelken van oude koeien op termijn onmogelijk worden.

Onafhankelijkheidsstreven

Voor de overige software ligt het anders. De regering heeft al in 2002, bij de motie Vendrik, aangegeven dat de publieke sector wat ict betreft moet streven naar grotere leveranciersonafhankelijkheid, net zoals nu voor KPN gebeurt. Deze Kamerbreed gesteunde motie is in 2007 kracht bijgezet door het Actieplan NOiV van de staatssecretaris van Economische Zaken. Doel is de concurrentie in de softwaremarkt vergroten en de keus voor leveranciers vergroten.

Scholen kunnen bakken geld besparen door met name de generieke software, en in een later stadium ook de sectorspecifieke, te vervangen door vrijelijk beschikbare concurrenten. Neem OpenOffice voor tekstverwerking, rekenbladen en presentaties. Neem Gimp voor het professioneel bewerken van foto's. Neem Pidgin voor instant messaging (ook met MSN-gebruikers). Neem Thunderbird voor de e-mail, eventueel uitgebreid met Sunbird voor een agendafunctie. Een koppeling naar een smartphone met Outlook is voor enkele tientjes geregeld met BirdieSync. Het zijn slechts enkele gratis voorbeelden en je leert studenten en leerlingen dat er meer automerken zijn dan die waarin ze (niet toevallig) rijles hebben.

De Belgen doen het beter want daar is de druk zodanig opgelopen dat een van de grootste leveranciers, Microsoft, gratis software aan is gaan bieden aan scholen en leerlingen. Alles om maar markt te winnen. Daar heeft het bedrijf wel wat op gevonden, want het boekt het 'verlies' belastingtechnisch terug door de fictieve marktwaarde op te voeren als aftrekbare donatie voor een maatschappelijk goed doel! Of dat in Nederland ook gebeurt, is mij niet bekend.

Eigen navel schoonmaken

Het zijn voorbeelden maar ze tonen aan dat scholen eerst hun eigen navel moeten schoonmaken, aan moeten sluiten met het regeringsstreven naar grotere diversiteit van leveranciers. Kies voor andere producten die hetzelfde kunnen als de geëigende paden en die kosteloos zijn, ook qua updates en nieuwe versies. Bijkomend voordeel: de leerlingen kunnen de software ook zelf, kosteloos en legaal, downloaden van internet (ook in hun thuistaal).

Jan Willem Broekema

Gazette de Leyde, samenwerkingsverband voor open onderwijs