De Steven Spielberg-film Artificial Intelligence (A.I.), die dit jaar in de Nederlandse bioscopen draaide, speelt zich af in de nabije toekomst. De mens is in staat gebleken robots te ontwikkelen die nauwelijks te onderscheiden zijn van een echt mens: ze denken en doen als mensen en ze zien er bovendien natuurgetrouw uit. En als klap op de vuurpijl blijkt dat sommige robots ook nog eens in staat zijn om emoties te tonen.

Het zal nog wel even duren voordat het in echt leven zover is. Als het de mens ooit lukt zo'n machine te bouwen. Voorlopig moeten we ons beperken tot robots die voornamelijk in staat zijn om van tevoren geprogrammeerde functies uit te voeren. Een enkeling leert uit ervaring en past zich daarop aan in toekomstige situaties. Maar denken en emoties tonen? Nee, zo ver zijn we nog lang niet.

Toch zijn we al een eindje op weg. In 1997 versloeg de schaakcomputer Deep Blue de wereldkampioen Garry Kasparov. Science-Fiction kenner Arthur C. Clark had dat al in 1968 voorspeld in zijn boek 2001: A Space Odyssey, waarin de computer HAL de astronaut Frank verslaat en later de macht probeert over te nemen.

Robotgek

Japan kan op dit moment rustig het walhalla van de robots genoemd worden. Er is geen land ter wereld waar men zo gek is van robots als in het land van de rijzende zon. Wetenschappers en elektronicaconcerns zijn daar druk bezig met het bedenken en ontwikkelen van robots. De uitdaging is een apparaat te ontwerpen dat zoveel mogelijk op de mens lijkt.

Enerzijds worden de robots ontwikkeld als speeltje (denk aan de Aibo-hond van Sony) maar anderzijds ook als serieus studieobject (de Asimo-robots van Honda).

Honda is al een heel eind op weg met Asimo, de 'mensachtige robot'. Hij heeft de vorm van een mens, is 1,20 meter groot en weegt 43 kilo. Hij loopt ook al bijna als een echt mens, echter niet zo snel: zijn maximale snelheid is 1,6 km/u. Volgens Honda is het bedrijf druk doende met de verbetering van Asimo's loopmogelijkheden. Bovendien worden er spraakmogelijkheden aan het apparaat toegevoegd.

Honda ziet de Asimo voorlopig als een stukje entertainment dat bijvoorbeeld in de showroom van een autodealer geplaatst kan worden en de klanten kan vermaken. Maar ook serieuze toepassingen liggen in het verschiet. Aangezien de robot de vorm heeft van een mens en grofweg dezelfde bewegingen kan maken, is Asimo heel goed in staat als vervanging van de mens in gevaarlijke situaties te dienen.

Asimo is zo geprogrammeerd dat het kan 'leren' van zijn eigenaar. Elke Asimo reageert verschillend als gevolg van het feit dat iedere eigenaar zijn robot anders behandelt. Als Asimo tegen een obstakel aanloopt, zal hij dit in zijn geheugen opslaan en de volgende keer er aan 'denken' dat hij er om heen moet lopen.

Wendy

Honda wil een stap verder gaan met Wendy. Deze robot zal niet het uiterlijk van een mens krijgen maar zal geprogrammeerd worden om naar mensen te luisteren en hen proberen te begrijpen. De bedoeling is dat Wendy reageert op de stemmen van mensen en vragen gaat beantwoorden.

Wat dat betreft lijkt Wendy verdacht veel op chatster Alice, die al geruime tijd menig internetter in de waan laat met een echte persoonlijkheid te doen te hebben. Ze is geen robot die je aan kan raken, maar slechts een computerprogramma dat zo geprogrammeerd is dat het vragen en opmerkingen van chatters kan interpreteren en daarop een zoveel mogelijk passend antwoord kan geven.

Superbrein

Dit soort robots lijkt in de verste verte nog niet op het ideaal dat menig wetenschapper voor ogen staat: een robot met kunstmatige intelligentie. Wellicht dat het een onderdeel is van onze natuur. Door te proberen kopieën van ons zelf te maken, kunnen we misschien ontdekken wie wij zelf zijn.

Vanaf het moment dat de mens machines kon ontwerpen en produceren, heeft het apparaten gebouwd die hulp konden bieden bij complexe en arbeidsintensieve situaties. Robots zijn in dit opzicht een hulpmiddel van de mens. Maar voordat we een robot kunnen bouwen die niet van een mens te onderscheiden is, moeten we er voor zorgen dat hij kan denken als een mens. En zover zijn we nog lang niet.

Wat als we alle computers ter wereld aan elkaar koppelen en er een groot, extreem snel netwerk van maken. Zou dit superbrein in staat om te kunnen denken en zelf rationele beslissingen te nemen? De kans is erg klein. Het mag dan een superbrein zijn dat wellicht meer weet dan alle mensen op aarde, maar meer is het echt niet.

Voor een computer is het een fluitje van een cent een getal van 25 cijfers te kwadrateren. De mens heeft er toch behoorlijk wat moeite mee om zo'n rekensom op te lossen. Toch blijven onze hersenen het echte superbrein. Onze grijze massa is de enige echte supercomputer. Honderd miljard neuronen in de hersenen helpen ons om zaken logisch van elkaar te scheiden, bij het nemen van beslissingen en bij het herkennen van menselijke gezichten.

Wetenschappers die zich bezighouden met kunstmatige intelligentie richten zich steeds meer op neurale netwerken: computers die gemodelleerd zijn naar het menselijk brein. Een neuraal netwerk probeert patronen te herkennen in plaats van eindeloze rekensommetjes op te lossen. Neurale netwerken bestaan al, maar zijn nog niet verfijnd genoeg om het kunnen van het menselijk brein te benaderen.

Wanneer zal het de mens lukken om de machine aan ons gelijk te maken? Misschien is het beter om te vragen of het ons ooit lukt. Stel dat het ons lukt om een robot te maken die kan denken en handelen als een mens. Wat zal hij dan op een gegeven moment van zichzelf denken?