De belofte werd gedaan in het kader van het Nationaal Uitvoerings Programma (NUP) dat door driekwart van de gemeenten is ondertekend. Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties stelde toen in het vooruitzicht dat eind dit jaar de ondertekenaars tenminste een plan zouden hebben om aan het actieplan Nederland Open in Verbinding te voldoen.

Om de voortgang te controleren begon uw verslaggever met een onderzoek voor een artikel in het blad Digitaal Bestuur. Uiteindelijk werden alle 441 gemeenten aangeschreven met een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur (Wob). Met hulp van vrijwilligers van de stichting Vrijschrift zijn de documenten doorgeploeterd.

Weinig aandacht voor NOiV

Uit de beantwoording blijkt dat slechts vijf procent een pro-actief probeert open standaarden en open source in te voeren. In 26 procent van de gevallen is er daadwerkelijk beleid. Vier procent stelt beleid te hebben, maar lijkt dat in de praktijk niet uit te voeren in bijvoorbeeld aanbestedingen. In tien procent van de gevallen is die aandacht er wel, maar blijkt dat niet in beleid te zijn vastgelegd.

Wanneer het aankomt op open standaarden zegt drie procent van de gemeenten dat te willen gebruiken als het een standaard feature van de programmatuur is. Voor 33 procent is het belangrijk genoeg om in het IT-beleid mee te nemen. De overige 64 procent zegt niets aan open standaarden te doen.

Weinig begeleiding en vendor lock-in

Dat het moeizaam loopt is niet verwonderlijk, blijkt uit gesprekken met veel gemeenten. Zo zeggen meerdere ambtenaren dat de overgang naar open standaarden en open source een grote is.

“Als Den Haag zoiets wil dan moeten ze ook helpen”, klinkt het meerdere malen. Daarbij wordt verwezen naar de voorloper van het programmabureau NOiV, waarbij er een medewerker met regelmaat de gemeenten bezocht en advies gaf.

Diverse ambtenaren is de afhankelijkheid van enkele leveranciers een doorn in het oog. Zo krijgen vooral Centric en Getronics PinkRoccade kritiek te verduren, omdat het migreren naar andere oplossingen nagenoeg onmogelijk zou zijn. Daarbij kwam ook de kritiek terug dat de licenties voor de programmatuur als duur te boek stonden. Ook de licenties van Oracle, die verplicht zijn bij Centric-software, vielen niet altijd goed.

In een reactie zegt Centric dat ze die kritiek wel vaker horen, maar dat de onderhoudsabonnementen niet alleen voor service zijn. Zo wordt de programmatuur ook verder aangepast en bijgewerkt aan nieuwe wetgeving. Daarbij loopt de leverancier het risico, omdat de klant kan rekenen op een vaste prijs. Dat Oracle als duur wordt ervaren erkent de softwarebouwer, maar deze wijst erop dat gemeenten bij een keuze tussen database-onafhankelijkheid en features toch voor het laatste werd gekozen.

Ondanks herhaalde verzoeken over meerdere weken kwam een woordvoerder van KPN, verantwoordelijk voor Getronics, niet met een reactie.

Reuring

Het onderzoek naar de stand van zaken heeft in gemeenteland voor de nodige reuring gezorgd. Zo bleken enkele gemeenten in Brabant overleg te voeren hoe het beste weerstand te bieden tegen het verzoek om openbaarmaking. De gemeente Eindhoven opperde daarbij om de journalist op kosten te jagen. Na openbaarmaking weigerde de gemeente excuses, omdat de ambtenaar niet van de wetgeving op de hoogte was.

Ook waren er diverse gemeenten die het verzoek als reden zagen nog eens kritisch naar het eigen beleid te kijken. “Wij zijn ons er terdege van bewust dat het resultaat 'mager' genoemd mag worden als het gaat om de uitvoering van het actieplan 'Nederland Open in Verbinding' (NOiV) en met name waar het gaat om de motie Vendrik”, schrijft de gemeente Hoorn bij de beantwoording. “Bij de afhandeling van het verzoek, komt wederom het besef naar boven dat er nog het nodige werk verricht moet worden.”

Nog steeds geen reactie

Dat het moeizaam loopt met het actieplan staat niet op zichzelf. Eerder werd al duidelijk dat ook andere onderdelen van het NUP niet op tijd gereed zijn. Ook het beantwoorden van de Wob-verzoeken bleek in zeer veel gevallen niet mogelijk binnen de wettelijke termijn van een maand. Ruim honderd gemeenten hebben nog niet gereageerd. Zij kunnen de komende weken bestuursrechtelijke stappen tegemoet zien.

De beantwoording van Wob-verzoeken worden de komende tijd gepubliceerd op de website BigWobber.