Onlangs gaf de Australische senator Kate Lundy een uitgebreide speech over Overheid 2.0. Ze sprak over de kansen en de risico's, maar vooral over de nieuwe rol die de overheid in de 21e eeuw te spelen heeft. In de Verenigde Staten zet de regering Obama stappen op dit vlak. In Australië is een Government 2.0 Taskforce aan de slag, de VS heeft o.a. een Open Government Initiative. Nederland ontbeert een aanpak op dat niveau.

Web 2.0 en de overheid

Er is een fundamentele verandering gaande in de samenleving: in hoe mensen elkaar vinden, kennis en ideeën uitwisselen en samenwerken. Deze verandering heeft een technische aanleiding (internet, web 2.0), maar de gevolgen zijn maatschappelijk. En daarom heeft het ook gevolgen voor het werk en de manier van werken van de overheid: de relatie tussen burger en overheid, de interne organisatie van de overheid en de manier van werken van de ambtenaar.

Drie kenmerken van web 2.0 zijn cruciaal bij deze verandering:

1. Open: transparant, toegankelijk, uitwisseling;

2. Sociaal: netwerken, samenwerking, verbinden;

3. De mens centraal: empoweren, op maat, verantwoordelijkheid.

Daar moeten we iets mee als overheid. We moeten bedenken wat het betekent voor onze manier van werken, hoe we efficiënter en interactiever kunnen gaan werken door gebruik te maken van web 2.0 en internet. Daar zijn geen kant en klare antwoorden voor, ieder moet dat voor z'n eigen werk invullen, bij beleid, uitvoering en inspecties. Die verantwoordelijkheid hebben we als ambtenaar. Dat begint met discussiëren, onderzoeken en experimenteren om nieuwe wegen te vinden. En daar is dan ook flink op ingezet het afgelopen jaar.

Overheid 2.0 en organisatie 2.0

Waar gaat het om? Een paar voorbeelden: de kracht van netwerken werd voor OCW duidelijk bij de protesten tegen de 1040-urennorm. Ondanks dat overleg was geweest met belangenorganisaties gingen scholieren massaal de straat op nadat de stakingsoproep van een 17-jarige via online netwerken was verspreid. De protesten werden online georganiseerd, OCW en (aanvankelijk ook) belangenorganisaties stonden buitenspel. Recente voorbeelden zijn ook de mislukte campagne voor de baarmoederhalskankerprik en de onduidelijkheden rond de griepprik.

Maar er zijn ook kansen voor overheidsorganisaties. Om crowdsourcing in te zetten en meer mensen te betrekken bij de maatschappelijke uitdagingen waar we voor staan. Maar ook intern: het is makkelijker geworden om over organisatiegrenzen heen samen te werken. Door de juiste kennis en ideeën te verzamelen rond een thema kan sneller beter werk worden afgeleverd. Beschikbare kennis kan zo efficiënter worden ingezet en het draagvlak onder het resultaat wordt vergroot. Een dergelijke brede, flexibele en open manier van werken verandert de organisatie, maar ook de manier van leiding geven.

Aan de slag als ambtenaar 2.0

Dat alles verandert de manier van werken van ambtenaren. Een responsieve overheid vraagt om ambtenaren die actief zijn op internet. Maar hoe werkt dat? Wat mag je en wat kun je beter niet doen? Dat zullen we moeten leren. Lees de Handreiking maar eens. Tegelijkertijd biedt web 2.0 allerlei mogelijkheden om zelf ook efficiënter en effectiever te werken. De zelfstandig ondernemer binnen de overheid kan door de juiste middelen in te zetten en kennis bij elkaar te brengen juist meer bereiken op z'n werkterrein.

En daar hebben we het afgelopen jaar ook veel voorbeelden van gezien: initiatieven van ambtenaren om hun werk beter te doen met de middelen en houding van 2.0. Maar ook veel ambtenaren die die mogelijkheden willen ontdekken en actief meedoen. Maar daarmee zijn we er niet.

Nederlandse aanpak

Er wordt veel gediscussieerd (ook online), er worden experimenten gestart en er is een brief naar de Tweede Kamer gegaan. Maar dat alles telt nog niet op tot een strategie voor een overheid 2.0. Alleen activiteiten ontplooien van onderop, en dan ook nog ad hoc, is niet voldoende. Overheidsorganisaties moeten nadenken over een strategie voor 2.0.

In de Verenigde Staten worden momenteel onder leiding van president Obama veel nieuwe initiatieven genomen: om meer inzicht te geven in waar de overheid mee bezig is, mensen te betrekken en intern beter samen te werken. In Australië heeft een Gov 2.0 Taskforce onlangs de eerste voorstellen opgeleverd. Daarbij is actief gebruik gemaakt van de kennis en ideeën van burgers. Voorbeelden genoeg dus, tijd om ook in Nederland met een aanpak te komen.

Davied van Berlo is initiatiefnemer van het netwerk Ambtenaar 2.0. Van zijn boek Ambtenaar 2.0 (december 2008) zijn ruim 10.000 exemplaren verspreid. Het is nu opgevolgd door een tweede boek: Ambtenaar 2.0 beta. Beide zijn online te lezen, maar ook gratis te downloaden en te bestellen.