De Rekenkamer accepteert hiermee een verzoek van de Tweede Kamer om de mogelijke kostenbesparingen goed – en onafhankelijk – te onderzoeken. De motie daartoe is in mei dit jaar ingediend door toenmalige SP-Kamerlid Arda Gerkens, en toen gelijk door de Tweede Kamer aangenomen. “Hier ben ik heel blij mee”, vertelt zij Webwereld vanuit het buitenland.

Scope nog te bepalen

De Rekenkamer gaat onderzoeken wat de besparingsmogelijkheden zijn bij de afbouw van gesloten standaarden en de introductie van open source-software bij de overheid. De kostenbesparing wordt geraamd voor de Rijksoverheid en lagere overheden. Het is nog niet bekend welke ict-middelen, -lagen of -componenten worden meegenomen in het onderzoek. Dat geldt ook voor het onderscheid tussen het gebruik van open standaarden en van open source.

Voorlichter Joost Aerts van de Algemene Rekenkamer legt uit dat dat nog niet is vastgelegd. “Dat zit niet in de vraagstelling van de Tweede Kamer. Dus interpreteren wij dat in de brede zin”, stelt Aerts. “Dat wil niet zeggen dat elk sub-gebied evenredig wordt onderzocht.” Toch wil de Rekenkamer dit onderzoek “graag” in de breedte oppakken. “Dit ligt juist in het verlengde van ons ict-onderzoek. Én het is een Rijksbrede kwestie.”

Rijksdesktop?

Wat wel en niet, en in welke mate, wordt onderzocht, moet blijken uit de opzet voor het onderzoek. De Algemene Rekenkamer stelt die nu op. Aerts verwacht dat de opzet in de komende weken, en misschien maanden, wordt gerealiseerd. “Mogelijk dat we daarbij last hebben van de vakanties”, geeft hij zelf aan.

Of bijvoorbeeld de omstreden Rijksbrede desktopomgeving, project GOUD, wordt meegenomen is niet bekend. “Dat durf ik niet te zeggen; dat weten we gewoon nog niet.” Die universele clientomgeving voor de Rijksoverheid was voorheen het paradepaardje voor de overgang naar open standaarden en open source. De plannen daarvoor zijn bijgesteld, de uitvoering werd uitgesteld, aangepast en vervolgens bijgestuurd. Uiteindelijk is er weinig overgebleven van de oorspronkelijke insteek.

De kans dat een dergelijke afzwakking van intentie de onafhankelijke Rekenkamer overkomt, is nagenoeg nihil. Daarom heeft Gerkens destijds een motie ingediend om niet slechts te vertrouwen op eigen onderzoek van bijvoorbeeld het ministerie van Binnenlandse Zaken (BZK). Staatssecretaris Ank Bijleveld van BZK vertrouwt daar wel op en verwacht voor 1 december dit jaar met resultaten te komen.

Langere termijn

Gerkens pleitte eerder succesvol voor onafhankelijk onderzoek. Ze zegt nu enthousiast: “De Algemene Rekenkamer heeft eigen ict-specialisten en zal dit zeker op een goede manier onderzoeken. Ik ben heel erg benieuwd naar de uitkomst.”

Zij vertrouwt erop dat er in dit onderzoek ook juist gekeken wordt naar de langere termijn. “Daar gaat de Algemene Rekenkamer vast naar kijken.” Een migratie, van welke aard dan ook, kan immers in eerste instantie geld kosten. De besparingen van open standaarden, en ook open source, zitten juist in de langere termijn. “Daar zijn de kosten van closed source-software juist weer hoger.”

Woordvoerder Aerts van de Rekenkamer bevestigt Gerkens’ vertrouwen. Hij geeft aan dat in het onderzoek ook wordt gekeken naar de langere termijn, hoewel ook het bereik daarvan nog niet is vastgelegd. “Maar we kijken niet sec naar het migratiemoment. De langere termijn is integraal onderdeel hiervan.”

In het voorjaar

Gerkens geeft wel aan dat een uitslag in het voorjaar wat haar betreft aan de late kant is. De Tweede Kamer heeft die timing gevraagd om dan meteen beleid te kunnen vormen op basis van de rapportage.

Aerts legt uit dat het nu nog geheel onbekend is of de uitslag in het begin of tegen het eind van het voorjaar komt. Dat is mede afhankelijk van de omvang van het onderzoek en de medewerking van lagere overheden. In een formele brief aan de Tweede Kamer waarin het verzoek wordt gehonoreerd zegt de Rekenkamer te “streven naar rapportage in februari 2011 met een uitloopt tot uiterlijk half april”.

Gerkens is optimistisch: “Uiteindelijk denk ik dat de balans positief uitvalt, voor open source. Dan is de discussie over de kosten eindelijk voorbij. En natuurlijk verwacht ik veel voordeel door open standaarden. Als we die strijd al kunnen beslechten dan is er een wereld gewonnen”.