Het overzicht van softwarepakketten werd in een Wob-verzoek gevraagd. Dat verzoek is onderdeel van een grootschalig onderzoek naar de uitvoering van het Actieplan “Nederland Open in Verbinding”.

'Veiligheid van de staat'

Naast gemeenten zijn ook alle provincies gevraagd naar hun ict en de openheid daarvan. In heel veel gevallen werd het overzicht zonder problemen verstrekt. Alleen in het geval van Drenthe werd gegrepen naar uitzonderingsgronden om de informatie niet te verstrekken.

Zo stelde de provincie in de afwijzing van het wob-verzoek (pdf) grote schade te lijden als de lijst openbaar zou worden. Het beschikbaar komen zou voor kosten zorgen bij aanbestedingsprocedures. Ook zou de veiligheid van de staat in het geding zijn. Waarom deze risico's juist hier zouden optreden, werd niet onderbouwd.

Tegen die afwijzing is een bezwaarprocedure gestart. Die concentreert zich op het feit dat de veiligheid van de staat doorgaans een zaak van de AIVD is. Verder is kantoorsoftware daar niet van toepassing. Ook is het aanbestedingsargument bestreden. Voor het doen van aanbestedingen moet bij de eisen toch duidelijk zijn welke programmatuur aan vervanging toe is.

Beveiligingsexperts

Ook Ronald Prins van beveiligingsbedrijf Fox IT en beveiligingsgoeroe Bruce Schneier verwijzen de uitzonderingsgrond van Drenthe naar het rijk der fabelen. “Vanuit mijn expertise ontgaat mij de logica van het besluit volledig”, schrijft Prins in zijn verklaring (pdf). “Standaardsoftware is doorgaans niet van een dergelijk niveau dat daarmee de veiligheid van de staat afdoende kan worden beschermd.”

“In mijn ervaring en expertise is het moeilijk om de positie te verdedigen dat de wetenschap welke software wordt gebruikt een risico vormt voor de Nederlandse maatschappij, laat staan een significant risico”, stelt Schneier in zijn verklaring. “Het vrijgeven van deze informatie brengt de staat niet in wat voor gevaar dan ook.”

Een week voor de bezwaarzitting besloot de provincie alsnog de gevraagde softwarelijst te openbaren.

Staatsveiligheid als trend

De houding van de provincie Drenthe staat niet op zichzelf. Wob-specialist Roger Vleugels vroeg de overheid in zijn praktijk al duizenden keren stukken te openbaren. Hij ziet steeds vaker de veiligheid van de staat als argument gebruikt worden om documenten te weigeren.

“Er zijn twee trends gaande die elkaar versterken”, zegt hij tegen Webwereld. De eerste begon aan het einde van de vorige eeuw om sneller onderwerpen als gevoelig aan te merken. Zo werden in de Commissie Stiekum steeds vaker ook andere onderwerpen behandeld dan pure staatsveiligheidszaken. "Uiteindelijk stuitte dat op weerstand van politici.”

De Amerikaanse terreuraanslagen van 11 september 2001 bleek uiteindelijk de eerste trend te versterken. “Alles wat terroristen zouden kunnen gebruiken, werd opeens geweigerd”, verzucht hij. “Dat ging zover dat zelf de sterkte van een viaduct of de ventilatie in een ziekenhuis als geheim werd aangemerkt.”

Cyberwar

“Zodra het digitaal wordt, is men bang voor terroristen”, weet hij. “Dan gaat het al snel over cyberwar. Wat dat is, is niet gedefinieerd. Het wordt veel gebruikt om de slagkracht van de Wob te reduceren.”

Toch betekent dat niet dat verzet zinloos is. Hij ziet dat bestuursrechters lang niet altijd in de weigering meegaan. Soms besluiten ze dat informatie tóch kan worden geopenbaard.

Veel NoIV in Drenthe

De houding van de provincie Drenthe kan niet worden verklaard uit weerstand tegen het actieplan NOiV. Er wordt een actief beleid gevoerd, waarover ook open wordt gesproken. Zo hield het hoofd ict zelfs een lezing over het overstappen op Red Hat Linux. Op de publiek beschikbare slides van zijn presentatie staan ook verwijzingen naar software met exacte versie-aanduiding. De diepgang van die informatie gaat verder dan wat er is gevraagd in het Wob-verzoek.

Bij het onderzoek naar NOiV is veel weerstand geweest om informatie op te leveren. In tientallen gevallen werd informatie na het schrijven van een bezwaarschrift toch vrijgegeven. Ook lopen er nog tientallen bezwaren tegen weigeringen om een Wob-verzoek te beantwoorden.