Dat het droevig is gesteld met de moderniseringsplannen rond ict bij de overheid is genoegzaam bekend. Maar dat boven tafel krijgen, wat uiteindelijk wel is gelukt, bleek een ware martelgang. Diverse bronnen hebben mij al duidelijk gemaakt dat het Nationaal Uitvoeringsprogramma (NUP) een drama is, waarbij vooral Nederland Open in Verbinding een ondergeschoven kindje was. Ofwel: met open source en - nog belangrijker - open standaarden loopt het erg moeizaam.

Van tegenwerking naar tegenwerking

Om helderheid te krijgen, vroeg ik de Vereniging van Nederlandse Gemeenten(VNG) om relevante documenten. Zij stelden zich – zoals helaas wel vaker – erg gesloten en media-onvriendelijk op. Mijn verzoek is afgewezen en ik moest het maar bekijken in een andere rechtszaak. Dus zat er weinig anders op de informatie over de voortgang bij alle gemeenten te vragen met de Wet openbaarheid van bestuur (wob) in handen. Daardoor heb je ook het recht op documenten.

Dat bleek een interessante zet, want het triggerde veel weerstand of beter: obstructie. Sommige gemeenten besloten zich te richten op de coördinatie van obstructie en niet van beantwoording. Een provincie probeerde zich te verschuilen achter de veiligheid van de staat. Nog nooit tikte ik zoveel bezwaarschriften in zo'n korte tijd. Maar de grootste dreiging kwam uit een nieuwe hoek. De VNG mengde zich opnieuw in het debat met een advies om vooral kosten te rekenen. Ofwel: pak de legestabel en factureer die journalist kapot. Dat zal hem leren!

Leges en kosten mogen niet

En leren deed ik. Ik las de Gemeentewet, de Grondwet, het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens, de Memorie van Toelichting bij de Wob, jurisprudentie van heel veel zaken, de meest krankzinnige legesverordeningen. Er kwamen kamervragen en Guusje ter Horst riep enthousiast dat gemeenten vrijheid in beleid hadden. Maar hoe meer ik studeerde, hoe duidelijk het mij was dat zij ongelijk had.

Van de dertig zaken blijft uiteindelijk een handje vol over. De gemeente Kaag en Braassem besluit als eerste mijn bezwaar af te wijzen. Daarop stap ik naar de rechter. Vandaag was er dan een e-mail van de gemeente: "Waar kunnen wij het geld naartoe boeken?" Een uur later volgt een aangetekende brief van de rechtbank met het vonnis. Precies wat ik – met hulp van veel mensen als Roger Vleugels – zo vaak had geroepen: Dit is geen dienst en dus kunnen er geen kosten worden gerekend. Ofwel: ik heb de rechtszaak gewonnen!

De regels zijn nu helder geworden in de uitspraak. Bij een Wob-verzoek mogen alleen de kosten voor het maken van een kopie (dus geen digitale bestanden) en de kosten van een samenvatting worden gerekend.

Voor de rest gaat het niet om mij: iets dat openbaar is, is openbaar voor iedereen. Betalen hebben we al gedaan door het ophoesten van belasting. De burger mag niet gestraft worden voor de keuze om documenten maar niet op de website te plaatsen, waardoor ze moeten worden opgevraagd. Het advies van de VNG was dus gewoon ronduit slecht vanuit allerlei oogpunten.

Hoe moet het dan wel

Voor gemeenten is de klacht dat Wob-verzoeken zoveel werk zijn. Dat is soms waar, maar niet de schuld van de burger. Voor sommige overheden is het weinig werk. Het College Bescherming Persoonsgegevens houdt bijvoorbeeld een digitaal systeem bij, waardoor dossiers heel snel op te hoesten zijn. Dan is zo'n verzoek opeens veel minder werk. Sommige gemeenten, zoals Wijk bij Duurstede, plaatsen geopenbaarde stukken meteen op de website. Dat helpt enorm en scheelt bakken met tijd.

De truc is dus een goede documentadministratie te organiseren. Precies een van de dingen, die het NUP regelt. Dat reken ik gemeenten, zoals Kaag en Braassem, niet aan. Daar hebben zij met hun hoge werkdruk gewoon hulp bij nodig. Van de VNG bijvoorbeeld, die heeft belooft een coördinerende taak te vervullen. Uit onderzoek blijkt dat ze daar jammerlijk in falen. Ik zou zeggen aan de slag en stop met het treiteren van journalisten, die gewoon hun werk doen. Ondersteun de Wob en automatiseer. Daar wordt de gemeente, de burger en de journalistiek op alle fronten beter van en dat dwingt respect in plaats van minachting af.

Epiloog: lessen geleerd

Kaag en Braassem reageert sportief en wil nu hun legesverordening nog eens goed onder de loep gaan nemen. Zij trekken wel lessen en tonen zich enthousiast als ik ze uitnodig om gezamenlijk naar buiten te treden. Eerder stonden ze het filmen in de rechtbank van hun pleidooi al toe. Zo kan het kennelijk dus ook.

Eind goed al goed? Nou nee. Twee weken terug moest ik naar de rechter in Maastricht stappen om een legesheffing van honderden euro's rond hetzelfde Wob-verzoek ongedaan te maken. Daar gaan we weer, zult u denken. Ach het valt mee. De studie is gedaan en met deze uitspraak in de hand zou dit snel gepiept moeten zijn.

Ondertussen sta ik ook het Eindhovens Dagblad bij. Zij vroegen bonnetjes op van de gemeente Nuenen en kregen een rekening van 928 euro, zonder onderbouwing hoe de gemeente nou weer aan dit bedrag kwam. Het moet veel werk geweest zijn, zal ik maar zeggen. Dat diezelfde gemeente de bonnetjes eerder al had verzameld voor een onderzoek van hun rekenkamer en ze ook een paar maanden eerder bij RTL Nieuws afleverden, heeft kennelijk de bewerkelijkheid niet beïnvloed. Ook in die zaak zal ik nu de verse jurisprudentie inbrengen en zo 8000 euro terugvorderen. Zo hou je een journalist van zijn primaire taak af: nieuwsgaring doen.