De Nederlandse ict-industrie is, qua de achterban van ICT~Office, goed voor een omzet van bijna 30 miljard euro. De leden van de branchevereniging hebben ongeveer een kwart miljoen mensen in dienst. Een groot deel van hun werk - en omzet - komt bij de overheid vandaan. Een overheid die qua ict geen goede reputatie heeft en daar geregeld veel en veel meer aan uitgeeft dan was geraamd. Niet meer, is de bedoeling van een reeks maatregelen die bij ICT~Office hard aankomen.

Open source

Onder de 569 leden van ICT~Office bevinden zich it-, telecom-, internet- en officebedrijven. Veelal reguliere bedrijven met reguliere activiteiten en producten. Zoals reguliere bedrijfseigen software. Bekende open source-namen als Red Hat, Zarafa en Hippo ontbreken op de ledenlijst. Goed, Novell, IBM en andere open source-gelieerde bedrijven zijn wel lid. Net als vele dienstverleners en consultants die ook voor open source willen factureren.

Probleem is alleen dat de grote overheid het met open source ook redelijk zelf kan. Dus zonder leverancier, zonder ontwikkelaar, zonder consultant en zonder implementator. Sterker nog, zonder aanbesteding waar commerciële bedrijven zich op kunnen inschrijven om dan te bieden op een project. De verplichting van een aanbesteding vervalt voor open source, want het valt ver onder de wettelijke grens van aanschafkosten; het is immers gratis.

Dat is al gebeurd bij het content management systeem (cms) Hippo, dat de overheid inzet voor het megaproject om de vele websites van de vele overheidstakken voortaan onder het overkoepelende Rijksoverheid.nl te scharen en bestieren.

ICT~Office stelt dat er door bijkomende kosten, voor bijvoorbeeld implementatie en support, wel degelijk aanbestedingsgrenzen worden overschreden. En dat er dus gewoon aanbesteed moet worden. Het heeft daarvoor zelfs een beroep gedaan op de wet openbaarheid bestuur (wob), dat prompt is afgewezen door de overheid. Dan maar andere stappen, zoals een rechtszaak.

En open source is voor ICT~Office niet alleen een probleem in Nederland, waar het actieplan Heemskerk op apengapen ligt. Het stokje wordt nameljik op Europees niveau overgenomen. Door niemand minder dan Neelie Kroes. Die heeft in 2008 al gepleit voor gebruik van open standaarden, maar voegt daar anno 2010 een oproep aan toe voor overheidsgebruik van open source.

Nieuwe aanbestedingsregels

Nu waren aanbestedingen al geen pretje, nog zonder dat er open source in beeld is. ICT~Office spreekt van een chaotische situatie: "De huidige aanbestedingspraktijk is één grote schijnvertoning, vol frustraties en onnodige juridisering. De werkelijke belangen van de overheid én het bedrijfsleven is men allang uit het oog verloren."

De organisatie doet deze felle uitspraken in reactie op de nieuwe aanbestedingswet voor de Rijksoverheid. Het voorstel daarvoor is eind vorige week goedgekeurd door de ministerraad en gaat nu naar het parlement. Daar kan het nog worden afgeschoten, of aangepast. Hoopt ICT~Office, dat een rampscenario schetst voor de Nederlandse ict-industrie. "De overheid wentelt in haar aanbestedingen eenzijdig onverantwoorde risico's af op ict-bedrijven en legt eenzijdige en onuitvoerbare contracten op onder het motto "stikken of slikken"."

Harde woorden om te uiten tegen je grootste klant. Een afnemer van middelen en diensten die met dat wetsvoorstel bezig is nieuwe regels door te voeren. Om de boel juist te ontwarren, vergemakkelijk en verbeteren. Waar volgens de branchevereniging echter volstrekt geen sprake van is. Het nieuwe wetsvoorstel maakt volgens ICT~Office zeker geen einde aan de geconstateerde schijnvertoning.

Afgedwongen garantie

Eigenlijk valt de hier te noemen tegenslag onder de noemer 'nieuwe regels', maar de bovenstaande aanbestedingsregels zijn van algemene aard en ICT~Office - plus achterban - krijgt nog een set eigen regels op zich af. De Algemene Rijksvoorwaarden bij IT-overeenkomsten (ARBIT). Niet met elkaar te verwarren dus. ARBIT is na jaren van werk nu opgesteld in een definitief document, dat vrijdag is goedgekeurd door de ministerraad.

Waarom de ARBIT een tegenslag is voor ICT~Office en daarmee het Nederlandse ict-bedrijfsleven? Nou, er staan wat scherpe punten in die gunstig zijn voor de afnemer, maar die de leverancier nogal wat werk - en geld - kunnen kosten. Zoals de vereiste dat ict-leveranciers problemen bij overheidsprojecten die binnen een jaar ontstaan gratis moeten oplossen.

Gratis. Een soort garantie dus. Maar valt dat wel te geven, op complexe ict-projecten, op maatwerk, op het breed geformuleerde 'problemen'? Waar normaal gesproken extra inspanning, uren en dus facturen tegenover staan.

Goed, dan wordt er voortaan een smak geld extra meegenomen in de offerte, om die garantie achteraf te dekken. En he, als er geen - of weinig - problemen optreden, dan kan die opgenomen pot geld gewoon winst worden. Gouden handel dus.

Nee dus. Want ARBIT heeft nog wat harde vereisten. Zoals de plicht om 5 jaar onderhoud op producten en diensten te leveren. Nu klinkt 5 jaar niet zo lang, maar dit geeft overheden de mogelijkheid om oudere producten gewoon te blijven gebruiken. Terwijl nu onderhoud vaak is verbonden aan nieuwere versies die ook zijn opgenomen in leverancierscontracten, vertelt de in it gespecialiseerde jurist Theo Bosboom aan Webwereld. Niet zozeer vanwege 'aansmeren', maar puur zakelijk vanwege de kosten voor bijvoorbeeld de helpdesk, die dan niet tig verschillende versies hoeft bij te houden.

Stuurloos

Overheidsprojecten, ook - of juist? - die met en voor ict, lopen geregeld flink uit. Qua looptijd, qua kosten, qua scope en qua wat het uiteindelijk oplevert. Projecten duren langer, kosten meer, wijzigen - soms drastisch - van wat de bedoeling is én maken tenslotte niet altijd waar wat de bedoeling is. Of oorspronkelijk was. Kijk maar naar bekende ict-missers van de overheid zoals C2000, P-Direkt, de Digitale Rijkswerkplek, het opzetten van grote shared service centers, die zijn gevolgd op eerdere projecten voor juist decentralere ict, en überhaupt de hele gang naar de e-overheid.

Voor dat laatste is er toch het Nationaal Uitvoeringsprogramma Dienstverlening (NUP)? Volgens de website e-overheid.nl brengt het NUP "focus, samenhang en structuur aan in de verbetering van e-dienstverlening aan burgers en bedrijven". Jammer alleen dat het stuurorgaan tekort schiet in het sturen.

En wat doet de overheid nu? Het schuift de hete aardappel van de falende regiefunctie van het NUP voor zich uit. Waarmee de situatie alleen maar meer uit de hand loopt. Waardoor de kosten alleen maar nog hoger worden. Dat klinkt misschien als een mooi geval 'billable uren' voor de ict-leverende bedrijven, maar dat is niet per definitie zo. Kijk maar naar de volgende tegenslag.

Het geld is op

Er is nog een bijkomend probleem voor het hierboven genoemde geldverslindende karakter van veel ict-projecten, bij de overheid. Het geld is namelijk op. Zegt de hoogste ambtenaar van het ministerie van Economische Zaken. Die topambtenaar loopt met die uitspraak alvast vooruit op nu nog te vormen kabinet en de dan op te stellen begroting.

De geldkraan gaat dicht, EZ investeert geen extra geld in de Nederlandse ict-sector. "Het nieuwe beleid gaat niet met heel veel geld gepaard", aldus Hans Vijlbrief, directeur-generaal Energie en Telecom bij EZ. Dat ministerie zal zich niet langer toeleggen op grootse plannen, maar kiest voortaan projecten die met relatief kleine investeringen zijn te doen. Hm, misschien meer zelf doen, en dan ook meer met open source?

En dat slechte nieuws vertelt de topambtenaar nota bene bij de uitreiking van de Nationale ICT Awards. Een feestelijke bijeenkomst van, jawel, ICT~Office. EZ heeft daarna wel geprobeerd de zaak te sussen. Woordvoerders vertellen Webwereld dat de uitspraken van Vijlbrief gezien moeten worden in de algehele bezuiniging die de overheid moet en gaat doorvoeren. Dus de geldkraan gaat dicht. Voor de Nederlandse ict-sector, maar dan ook voor de eigen ict van de overheid en daarmee dus weer voor de Nederlandse ict-bedrijven.

Maar besparen kan echt wel met ict, bezweert de branchevereniging. Die daarvoor een pleidooi, pardon: manifest, heeft aangeboden aan demissionair EZ-minister Maria van der Hoeven. Die in een interview met Webwereld een kritische toon aanslaat over ict-bedrijven. Zij stelt dat de overheid vooral de basis van ict moet stimuleren; research & development, bij onderwijs- en onderzoeksinstellingen. Dus niet ICT~Office en haar leden.

Volgende vijf?

Toch is de overheid het wel met ICT~Office eens dat er met ict bespaard kan worden. Alleen ziet de overheid de besparingen meer in de nieuwe regels dan in groter en efficiënter gebruik van ict. Het spiegelt ook de achterban van ICT~Office besparingen voor: de nieuwe aanbestedingsregels (tegenslag twee) moeten de lastendruk voor het bedrijfsleven met 77 miljoen euro per jaar verlichten.

Alleen ziet ICT~Office de nieuwe regels voor aanbesteding en inkoop niet bepaald met vertrouwen tegemoet. Integendeel: "de kosten van inschrijven vormen voor ict-bedrijven een groot probleem, mede omdat ze worden opgezadeld met een peperdure, nodeloze en bureaucratische papierwinkel." De last zou voor ict-bedrijven alleen maar hoger worden, vreest de branchevereniging. Het voorziet dat zijn leden opgezadeld gaan worden met wurgcontracten.

En de overheid is nog niet klaar. De duimschroeven voor aanbestedingen worden ook aangedraaid op andere niveaus dan die van alleen de Rijksoverheid. Bijvoorbeeld bij gemeenten. De ministerraad meldt onderaan de goedkeuring van de aanbestedingsregels dat er binnen vier jaar afspraken moeten zijn tussen bedrijfsleven en de overheid voor uniformering en vereenvoudiging. "Lukt dit onvoldoende, dan zal het kabinet met eigen regels komen." Een tegenslag al in voorbereiding?

Daarnaast wordt er een klachtenregeling geïntroduceerd, voor bedrijven die kampen met onredelijke eisen van de overheid. Die regeling is laagdrempelig, zodat ondernemers niet meteen naar de rechter hoeven, meldt de ministerraad. Een rechter die tenminste harde uitspraken kan doen, veranderingen kan opleggen. En oh ja, de klachtenregeling wordt uitgewerkt door het Rijk en de gemeenten "in overleg met" werkgeversorganisaties. Nog een volgende tegenslag in wording?