1. Hoe zit het nou met de gemeenten en NOiV?

Het actieplan voor open standaarden en open source geldt voor de hele overheid. Meestal denken we aan de Rijksoverheid, maar vaker hebben we te maken met gemeenten. Daar liggen dit soort dossiers lastig, want iedere ict-afdeling kan een eigen koers varen en doet dat vaak ook. Zo is het lastig om gegevens uit te wisselen of een verandering te realiseren. Landelijk beleid wordt lang niet altijd met open armen ontvangen.

In 2002 werd de motie Vendrik aangenomen en werd begonnen met een beweging richting open standaarden en open source. Dat ging moeizaam, maar er was wel veel aandacht voor gemeenten. Daardoor werden er ook successen geboekt. Soms groot in de vorm van een convenant om leveranciers duidelijk te maken dat er iets gaat veranderen, soms klein door OpenOffice.org op vijftig desktops te installeren.

Toen het programmabureau NOiV (Nederland Open in Verbding) kwam leek alles een beetje in de vergetelheid te raken. Er kwamen geen wapenfeiten en het actieplan leek een stille dood te zijn gestorven. Het onderzoek bevestigt dat beeld. Veel steden hebben nog geen plannen om met open standaarden en open-sourcesoftware aan de slag te gaan en er lijken ook maar weinig concrete plannen om wel aan de slag te gaan.

Soms is het duidelijk dat men niet veel met het plan opheeft. Ameland toont interesse, maar wacht liever af met aan de slag gaan. Heerhugowaard denkt er bijna hetzelfde over en stapt pas over als er 10 procent marktaandeel is. En de gemeente Roosendaal voelt er in ieder geval niet voor: “Wij hebben geen plannen en geen projecten gerealiseerd om open source en open standaarden in onze organisatie te bevorderen, gelet op de kleinschaligheid van onze organisatie. Wij bevorderen niet, maar discrimineren ook niet.”

2. Is het overal fout en is het onwil?

Nee, gelukkig niet. Er zijn de nodige lokale overheden die de plannen wel serieus nemen en voortvarend te werk gaan. Dat zijn er aardig wat. Om een paar voorbeelden te noemen waar er hard aan de plannen wordt gewerkt: Amsterdam, Den Haag, Tilburg, Ede, Groningen en Schiedam. Zo zijn er meer voorbeelden en zijn er ook gemeenten die in losse interviews officieus beleid hebben gedemonstreerd, maar forse interne weerstand moeten overwinnen.

In veel gevallen is er geen sprake van onwil, maar van concrete problemen met het implementeren. Zo stelde de gemeente Middelburg in een werkoverleg vast dat Cognos "leunt" op Microsoft Office. “Jan is van mening dat de kant van open source wel opgegaan moet worden, maar dat de beperkingen wel in beeld moeten worden gebracht. Aan Angelo Meijers zal worden verzocht om Cognos aan te passen voor open source”, staat vervolgens in de notulen.

Ook de beruchte vendor lock-in blijkt een groot probleem te zijn. “Voor de gemeente Losser is de belangrijkste leverancier Centric IT Solutions. Zowel de langdurige contracten met de huidige leveranciers, als het aanbod van OpenSource oplossingen in de markt, maken een eenvoudige en snelle overstap niet mogelijk”, schrijft de gemeente in de beslissing op het Wob-verzoek (Wet openbaarheid van bestuur).

Daarnaast werd in gesprekken duidelijk aangegeven dat een aantal gemeenten om komt in het werk en hoorndol wordt van alle zaken die vanuit Den Haag worden bedacht. “Ze moesten eens met me ruilen dan worden ze gillend gek, echt!”, vertelde een ambtenaar op voorwaarde van anonimiteit.

3. Wat zeggen ze hier nu van op Economische Zaken?

Edwin van Scherrenburg, de voorlichter van het departement inzake ict aangelegenheden, vertelt vooral bezorgd te zijn als hij de statistieken ziet. Zo'n 64 procent van de gemeenten lijkt eind dit jaar nog geen plan voor de uitvoering van NOiV te hebben, terwijl in het Nationaal Uitvoerings Programma (NUP) is afgesproken dat maarliefst 75 procent dat eind dit jaar wel zou kunnen presenteren.

“Om eerlijk te zijn herkennen we het beeld wel”, vertelt van Scherrenburg. Toch heeft hij wel goede hoop dat de zaken nog wel op de rit komen. “Maar gelukkig is de uitvoering nog van het actieplan nog in volle gang.”

Via de voorlichter heeft staatssecretaris Heemskerk meerdere malen geïnformeerd naar de voortgang. Ook neemt hij na het reces van uw verslaggever een rapportage in ontvangst met daarin meer gedetailleerde informatie.

4. Nog even over het onderzoek. Dat liep toch niet echt soepel?

Dat klopt. Al binnen een week werd duidelijk dat een groep gemeenten besloot overleg te voeren hoe de Wob-verzoeken maximaal gefrustreerd konden worden. Zo adviseerde een ambtenaar van de gemeente Boxtel het verzoek maar te negeren, terwijl een collega in Eindhoven bedacht om kosten te maken en die door te belasten aan de burger die inzage wil in beleid. Boxtel boodt uiteindelijk excuses aan, Eindhoven niet. Ook weigerde die laatste gemeente inzage in de communicatie te geven. Tegen die beslissing loopt een bezwaarprocedure, waarvoor de hoorzitting op 14 juli is.

Het idee van kosten rekenen is enthousiast opgepakt door gemeenten. Vooral Apeldoorn, Boekel Groesbeek, Kampen en Heerlen zijn daarbij een belemmering om bij informatie te komen. Zij stuurden een leges-aanslag op voor het in behandeling nemen van een verzoek, het nemen van een beslissing, het leveren van een digitaal bestand, “voor een Wob-verzoek”, het zoeken in het archief. Ook RTL Nieuws kreeg een forse stapel rekeningen voor hun Wob-onderzoek naar foutief declaratie gedrag van gemeentebestuurders.

De zaak van uw verslaggever leidde in april tot kamervragen aan Minister ter Horst. Zij gaf in de beantwoording aan dat op basis van Nederlandse regelgeving het heffen van leges wel mogelijk is. In de lopende bezwaarprocedure wordt juist dat bestreden en ook Europese regelgeving opgevoerd die juist het tegendoel doen vermoeden.

Diverse gemeenten hebben besloten de heffing in te trekken. Uit principe is besloten iedere zaak tot in hoogste instantie uit te vechten. In totaal kunnen de kosten daarvoor tot 7.000 euro oplopen, waarvoor tijdens een benefiet 3.300 euro is opgehaald. Stichting Vrijschrift helpt bij het financieren van de processen.

Tegenwerking werd ook gegeven door informatie te weigeren met een beroep op de “veiligheid van de staat” iets wat gewoonlijk alleen door organisaties als de AIVD kan worden opgevoerd. Verder blijkt het niet reageren populair, worden vragen regelmatig niet beantwoord, blijken documenten te worden achtergehouden en hebben de veel gemeenten een broertje dood aan wettelijke termijnen. Een gemeente ging zover om een aanbevelingsfolder van de gemeente op te sturen. Zij boden excuses na een sommatie en besloten alsnog mee te werken.

Curieus is de rol van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten, die in een advies vooral adviseerde de termijnen maximaal te benutten. In een voorlopig advies riepen zij gemeenten op vooral niets te doen tot zij een mening hadden gevormd. Dit staat haaks op de wet, die juist uitgaat van een voortvarende behandeling. Vertragen mag alleen als het niet echt anders kan. Dat beantwoording snel mogelijk was bewees de gemeente Uithoorn die al na 48 uur het antwoord had opgestuurd.

De nieuwe code voor goed openbaar bestuur was nog niet overal doorgedrongen.

5. Waarom dan ook zo'n onderzoek en waarom met de Wob?

Nadat het actieplan Nederland Open in Verbinding unaniem door de Tweede Kamer werd aangenomen, kwamen er relatief weinig wapenfeiten. Vooral bij de gemeenten leek er maar weinig van de grond te komen. De voorloper van NOiV, OSOSS (Open Standaarden en Open Source Software), was erg actief richting gemeenten. In de nieuwe opzet lijkt vooral de Rijksoverheid de aandacht te krijgen, terwijl het actieplan ooit voor de hele overheid bedoeld was.

Op kritiek volgde de belofte dat 75 procent van de gemeenten eind 2009 een plan om tenminste aan NOiV te gaan voldoen. Via tipgevers werd duidelijk dat deze belofte te dun was en heel moeilijk haalbaar. Dat was meteen de aanleiding om een onderzoek te starten en informatie te vergaren.

Vorig jaar december publiceerde het programmabureau een nulmeting. Het onderzoek riep veel vragen op en vertoonde gaten. In veel gevallen bleek er niet geantwoord te zijn en ontbrak het aan rechtsmiddelen. Daarnaast werd al regelmatig duidelijk dat ook het programmabureau kritisch tegenover de aanschaf van software van enkele gemeenten stonden. Na een Wob-verzoek rond een twijfelachtige aanbesteding in Amersfoort is besloten een groter onderzoek te starten.

Eigenlijk was er slechts één middel bruikbaar: de Wob. Om te beginnen is er dan een wettelijke verplichting om te antwoorden. Daarnaast ligt beleid vast in documenten en dat is interessant om te bestuderen. Daarom zijn de documenten ook in een verzoek opgevraagd. Allereerst is de VNG benaderd, maar al heel snel werd duidelijk dat zij niet wilden meewerken. Het is een megaklus, maar dankzij vrijwilligers van Stichting Vrijschrift was het werk te verdelen en zijn de geopenbaarde documenten doorgeworsteld.

Dit werk leidde uiteindelijk tot een uitgebreid artikel in het blad Digitaal Bestuur en nieuwsberichten op Webwereld. Zo is tenminste nog enige mate van openbaarheid van bestuur over dit dossier verkregen.