“GroenLinks is tegen een downloadverbod. Zo'n verbod criminaliseert miljoenen Nederlanders. Bovendien is het nauwelijks te handhaven. Gaat de overheid straks al het Internetgebruik van particulieren controleren? GroenLinks vindt dat een ontoelaatbare schending van de privacy. Internettoegang is een fundamenteel recht dat onder geen beding aangetast mag worden”. Aldus GroenLinks.

Als een landelijke politieke partij voor de verkiezingen een auteursrechtelijk onderwerp tot een verkiezingsthema maakt, is er iets bijzonders aan de hand. Wat is er precies aan de hand en is deze aandacht terecht?

Het auteursrecht (of copyright) bestaat in Nederland en in de rest van de wereld al heel lang. Het geeft creatieve personen (componisten, schrijvers en andere kunstenaars) het recht om te bepalen of en tegen welke vergoeding hun werk wordt gekopieerd en verspreid. Daardoor kunnen zij als hun werk populair is van hun werk leven. Dat vinden de meeste mensen eerlijk en redelijk en daardoor worden de makers in staat gesteld om meer muziek, films, computerspellen en boeken te maken.

Kopie voor privé-gebruik

Zo lang als het auteursrecht bestaat, zijn er ook beperkingen aan gesteld. Het kopiëren voor privé-gebruik was in veel gevallen vrij en viel niet onder het verbodsrecht van de auteur. Maar ook aan privé-kopiëren werden altijd al grenzen gesteld. Zo was het bijvoorbeeld niet toegestaan om een heel boek te fotokopiëren, zolang het nog te koop was. Kopiëren van een televisie-uitzending om deze later te bekijken en kopiëren van een CD die je zelf gekocht hebt, om deze bijvoorbeeld in de auto te kunnen beluisteren, mocht wel.

Bovendien was er, ter compensatie van het privé-kopiëren dat werd toegestaan, een zogenaamde Thuiskopie-heffing van enkele dubbeltjes op videobanden, cassettebandjes en later op blanco CD’s en DVD’s. Het geld van die heffing werd verdeeld onder de componisten, schrijvers en andere kunstenaars.

Internet maakt makkelijk

Met de komst van internet is kopiëren heel makkelijk geworden en wordt er via internet, vaak anoniem, van alles aangeboden waar de auteur geen toestemming voor heeft gegeven en waarvoor hij ook geen vergoeding ontvangt. En dat op steeds grotere schaal.

Intussen wordt de huidige heffing op CD’s en DVD’s door consumenten omzeild en worden dit soort blanco dragers sowieso steeds minder verkocht. Daardoor en door veel andere problemen is de opbrengst van de heffing daarop sterk aan het dalen. Nu zou er een heffing op MP3-spelers, harddiskrecorders, harde schijven, USB-sticks, mobiele telefoons en allerlei ander geheugencapaciteit kunnen komen. Maar daar zijn veel nadelen aan verbonden (grote verschillen in Europa, veel ontduiking, veel problemen bij de verdeling) en het levert sowieso niet genoeg geld op om al het kopiëren uit illegale bron te compenseren. Daarom heeft de Minister van Justitie besloten dat de Thuiskopie-heffing beter kan worden afgeschaft.

Maar daarmee is het probleem niet opgelost. Als alle muziek en films en straks alle e-books via internet worden aangeboden zonder toestemming van de auteur en zonder dat hij of zij er geld voor krijgt, dan is dat geen goede ontwikkeling. Dat vinden de meeste mensen niet eerlijk en niet redelijk. De makers worden dan niet meer in staat gesteld om meer muziek, films, computerspellen en boeken te maken.

Illegaal aanbod

Er zijn ook mensen die deze ontwikkeling (kennelijk) niet oneerlijk, onredelijk of onwenselijk vinden. De mensen die het illegale aanbod verzorgen zijn deels (tussen)personen die er veel geld aan verdienen en deels personen die muziek, films, computerspellen en boeken zonder winstoogmerk willen ‘ruilen’ of ‘delen’ met anderen. Dit laatste klinkt minder onsympathiek, maar het effect is hetzelfde: muziek, films, computerspellen en boeken worden aangeboden en verspreid zonder dat de auteur er toestemming voor heeft gegeven of er een vergoeding voor krijgt. Veel internetgebruikers maken hiervan gebruik door dit materiaal te downloaden.

Internetgebruikers die gebruik maken van dit illegale aanbod geven daar verschillende redenen voor. De meest gehoorde redenen zijn: het kan, het is gratis, het is makkelijk en iedereen doet het toch? Daar wordt soms aan toegevoegd: “ze” (bedoeld wordt: de componisten, schrijvers en andere kunstenaars en hun producenten) verdienen toch genoeg. Of: Het legale aanbod is niet beschikbaar of (veel) te duur.

De componisten, schrijvers en andere kunstenaars en hun producenten zijn begrijpelijkerwijs heel ongelukkig met deze situatie, en ook veel andere mensen zien wel in dat deze situatie niet echt eerlijk of wenselijk is.

Downloadverbod

Een commissie van Tweede Kamer-leden (van PvdA, CDA, VVD en SP), de Commissie Gerkens, heeft zich in het probleem verdiept en is met een voorstel gekomen: kopiëren uit illegale bron moet verboden worden en er moet een ruim en laagdrempelig legaal aanbod komen. De heffing op blanco dragers of andere geheugencapaciteit heeft geen toekomst en moet worden afgeschaft en dus niet uitgebreid. Het moet duidelijk worden dat kopiëren uit illegale bron onwenselijk en verboden is om het laagdrempelig legaal aanbod een eerlijke kans te geven. De Minister van Justitie heeft laten weten het met deze voorstellen eens te zijn.

Tegelijkertijd is er internationaal de nodige onrust ontstaan over een verdrag waar in het geheim over wordt onderhandeld. Het zogenaamde ACTA Verdrag (Anti-Counterfeiting Trade Agreement) zou onder andere gaan bepalen dat internet gebruikers na drie keer downloaden uit illegale bron van internet zouden moeten worden afgesloten; de ‘three strikes you’re out’ regel. Dit verdrag en deze regel zou onder zware druk van de Verenigde Staten tot stand komen. Hoe het precies zit is niet bekend, omdat die onderhandelingen zo geheim zijn. Vanwege deze geheimzinnigheid en vanwege die mogelijke afsluitingssanctie is er veel commotie over dit mogelijke verdrag en over ‘download verboden’ en de sanctie daarop.

De Nederlandse regering en die commissie van Tweede Kamer-leden zijn, zover bekend, helemaal geen voorstander van dit verdrag of van deze internet-afsluitsanctie op downloaden uit illegale bron. Maar hun voorstellen en dit verdrag worden door sommigen op één hoop geveegd.

De Nederlandse regering en de commissie van Tweede Kamer-leden stellen voor dat kopiëren uit illegale bron verboden moet worden om het laagdrempelig legaal aanbod een eerlijke kans te geven. Bovendien is een dergelijk verbod in verband met internationale regels nodig om de eerder genoemde Thuiskopieheffing op kort termijn te kunnen afschaffen.

De Nederlandse regering en de commissie van Tweede Kamer-leden hebben helemaal niets gezegd over de manier waarop het verbod op downloaden uit illegale bron zou moeten of mogen worden gehandhaafd. Dat zijn ook twee verschillende dingen: een verbod is een wettelijke norm en de sanctie daarop én de manier waarop wordt gehandhaafd zijn aparte zaken.

Niemand voorstander

Er is helemaal niemand die er voorstander van is dat “de overheid straks al het internetgebruik van particulieren gaat controleren” zoals Groenlinks op haar website suggereert. Dat gebeurt niet eens ter handhaving van het verbod om kinderporno te downloaden of te bezitten.

Er is een groot verschil tussen het verbieden van een bepaalde handeling enerzijds en de wenselijke en proportionele handhavingsmogelijkheden en sancties die er op worden toegepast anderzijds.

Veel mensen gooien af en toe vuil op straat. Het is verboden vuil op straat te gooien, dus: “Zo'n verbod criminaliseert miljoenen Nederlanders”. Er is geen permanent cameratoezicht om dat verbod te controleren. En als je een propje op straat gooit krijg je ook geen straatverbod of gevangenisstraf. En iedereen vindt het toch redelijk dat het verboden is om vuil op straat te gooien.

Vroeger was het ook verboden om hele boeken die nog te koop waren voor privé-gebruik te fotokopiëren. Maar dat werd nooit gecontroleerd, vervolgd of bestraft. Toch vonden de meeste mensen het redelijk dat een heel boek kopiëren niet mocht.

Onwenselijk

Als iets algemeen onwenselijk wordt gevonden, kan de wetgever er voor kiezen om het te verbieden. (Op de vraag waarom downloaden uit illegale bron onwenselijk is, wordt hieronder nog terug gekomen). Vervolgens en los daarvan moet besloten worden welke handhaving en sanctie gewenst is.

Het is onwenselijk om wie dan ook het recht te geven om individueel downloadgedrag te controleren. En er is zover bekend ook niemand in Nederland die voorstelt dat te gaan doen. Er dreigt dus geen “ontoelaatbare schending van de privacy”.

Downloaden uit illegale bron, of, nog duidelijker, uit evident illegale bron is al lang verboden in Duitsland, het Verenigd Koninkrijk en veel andere landen. Daar heeft het nog nooit enige schending van de privacy opgeleverd.

Het gaat erom dat tussenpersonen die het illegale aanbod voor privé kopiëren coördineren en tussenpersonen zoals providers, zich niet kunnen verschuilen achter het feit downloaden uit evident illegale bron volledig toegestaan zou zijn, als zij worden aangesproken passende maatregelen te nemen tegen het omvangrijke, vaak anonieme, illegale aanbod.

De norm moet gewoon (weer) worden dat je andermans intellectueel eigendom respecteert en geen gebruik maakt van evident illegaal aanbod.

Niet-commercieel ‘delen’ of uploaden toestaan?

Er zijn echter ook mensen die vinden dat het omvangrijke, vaak anonieme, illegale aanbod (óók) volledig moet worden vrijgelaten.

Zowel de Piraten Partij Nederland als de muziekvakbonden FNV Kiem/BV Pop en Ntb willen het niet-commercieel ‘delen’ of uploaden legaliseren. De Piratenpartij wil het zover bekend vrijlaten zonder enige vergoeding, de muziekvakbonden willen er ‘een kleine vergoeding per internetaansluiting’ tegenover stellen.

Het vrij laten van het ‘niet-commercieel ‘delen’ of uploaden’ betekent dat iedereen alles wat hij maar wil, inclusief alle muziek, alle films, ook die nog niet of pas net in de bioscoop zijn, alle computerprogramma’s en alle nieuw e-books, kan uploaden naar websites en kan delen via peer-to-peer - filesharing systemen, zonder toestemming van de mensen die ze hebben gemaakt.

Dat betekent dat niemand meer zeggenschap heeft over wanneer en hoe zijn eigen werk wordt verspreid. Dat betekent ook dat gratis de norm wordt. Alles kan en alles mag met andermans werk.

Maakt niet uit

De beperking tot ‘niet-comercieel’ maakt voor de schade die het veroorzaakt niets uit. Of een nieuwe film of een nieuw computerprogramma nu commercieel of niet commercieel op het internet wordt gezet, het gevolg is hetzelfde: iedereen ter wereld kan het onbeperkt gratis downloaden en gebruiken.

De muziekvakbonden willen daar dus ‘een kleine vergoeding per internetaansluiting’ tegenover stellen en denken kennelijk dat ze daarmee alle rechthebbenden ter wereld kunnen compenseren.

Door al het niet-comercieel uploaden volledig vrij te laten ontstaat volgens de muziekvakbonden “een beter zicht op het forse illegale gebruik van rechten door de commercie, waartegen hard moet worden opgetreden en waarbij ook internetproviders op hun (morele) verantwoordelijkheden moeten worden aangesproken”.

Wat deze muziek vakbonden zich kennelijk in het geheel niet lijken te realiseren is dat “het forse illegale gebruik van rechten” op dit moment voor het overgrote deel ‘niet-comercieel’ plaatsvindt, via peer-to-peer - filesharing systemen en websites zoals Mininova en The Pirate Bay.

Het niet-commercieel ‘delen’ of uploaden vormt juist dat “forse illegale gebruik van rechten”. Als je dat volledig vrij laat, hoeven providers ook geen (morele) verantwoordelijkheid meer te nemen, want dan mag gewoon alles. (Het verschil tussen commercieel en niet- commercieel uploaden maakt voor het gevolg niet uit, evenmin als het verschil tussen een huur- en een hobbymoordenaar).

Piraten Partij

Het lijkt erop dat deze muziekvakbonden er vooral op uit zijn om het beheer en de verdeling van de door hen gewenste ‘kleine vergoeding per internetaansluiting’ via hun dochterorganisatie Norma te laten plaatsvinden. Zij lijken zich echter niet te realiseren dat zij in feite een even radicale opheffing van intellectuele eigendom op internet voorstellen als de Piraten Partij.

Dat een nieuwe splinterpartij als de Piraten Partij een cosmetisch onderscheid maakt tussen commercieel en niet-commercieel uploaden is niet verbazingwekkend, maar maakt haar achterban niets uit: die wil gewoon alle regels op internet afschaffen en alles vrij laten.

Dat muziekvakbonden, waar serieuze musici bij zijn aangesloten, het recht van de intellectuele eigendom op internet om zeep willen helpen in ruil voor een schamele door hen zelf te verdelen vergoeding is tamelijk onbegrijpelijk.

Het legale aanbod moet beter

De norm moet gewoon (weer) worden dat je andermans intellectuele eigendom respecteert en geen gebruik maakt van evident illegaal aanbod. Maar daar staat tegenover dat het legale aanbod nog wel beter (ruimer, makkelijker en goedkoper) moet.

De rechthebbenden hebben de stortvloed aan illegaal aanbod tot op zeker hoogte aan zichzelf te wijten. Daar zijn allerlei verklaringen voor te geven, maar inmiddels heeft men de negatieve gevolgen ervan zeer ingrijpend ondervonden. Veel grote muziekondernemingen staan inmiddels op omvallen.

Het legale aanbod wordt de laatste tijd wel al beter, maar moet nog veel beter. Het moet mogelijk worden om heel eenvoudig kleine bedragen te betalen voor muziek, films, spelletjes en informatie. Met iTunes, met name met de ‘apps’, gaat het de goede kant op. De bereidheid om er voor te betalen bestaat en neemt toe. Ook de bereidheid te betalen voor ringtones is een goed voorbeeld van hoe het ook kan.

Rechthebbenden moeten hun uiterste best doen om zo snel mogelijk het legale aanbod beschikbaar te stellen in iedere vorm die de techniek mogelijk maakt tegen een redelijke, lage prijs.

Prof. mr Dirk J.G. Visser is hoogleraar intellectuele eigendomsrecht aan de Universiteit Leiden en advocaat in Amsterdam.