Volgens kamerlid Mariko Peters (GroenLinks) leverde dertig jaar recht op toegang tot documenten via de Wet openbaarheid van bestuur niet voldoende op. Teveel blijft ontoegankelijk. Daardoor is het volgens haar lastig te weten wat de overheid uitspookt van ons geld en de macht goed te controleren. Techniek en wetswijzigingen moeten dat veranderen, stelt ze in een plan dat wat haar betreft onderwerp voor de verkiezingen wordt. Ondertussen moeten de cloud en open standaarden gegevens toegankelijker maken en de ICT-kosten van de overheid drukken.

Alle documenten moeten op een openbare lijst

Wie nu vraagt om informatie openbaar te maken, moet maar hopen dat goed is gezocht en dat geen documenten worden achtergehouden. Dat gebeurt soms. Zo had vorige jaar de landsadvocaat een rapport over de brand in het Catshuis in zijn kluis gelegd in een poging om openbaarmaking te voorkomen. Wie gaat kissebissen over ontbrekende documenten zal eerst aantoonbaar of aannemelijk moeten maken dat er meer informatie bestaat.

Peters pleit voor een openbaar register van alle documenten, zodat burgers zelf online kunnen zoeken. Wat al openbaar is, kun je dan meteen lezen en voor andere documenten vraag je elektronisch om een beslissing. Dat werkt volgens haar sneller en effectiever.

Online en veel sneller

Op dit moment vereist toegang tot documenten een lange adem. De overheid mag acht weken wachten met beslissen. Als ze derde partijen om advies vraagt, kan het nog langer duren. Wie in een discussie belandt of inzage al dan niet gerechtvaardigd is, gaat een bezwaarprocedure van drie maanden in. Een mogelijke gang naar de rechter voegt daar nog een jaar aan toe.

GroenLinks meent dat het online register zal afrekenen met deze wachttijden, omdat documenten voortaan snel te vinden zijn en er dus niet weken hoeft te worden gezocht. In Noorwegen en Estland verloopt het proces al elektronisch en komt de informatie doorgaans in een paar dagen beschikbaar.

Beter gevulde websites

Veel gedoe met verzoeken wordt overbodig als de overheid zijn website vult met zinvolle en gevraagde informatie, meent Peters: “Bepaalde categorieën informatie, zoals agenda’s en besluiten van de vergaderingen van het kabinet en de colleges van B&W, wetsvoorstellen die bij de Raad van State liggen, convenanten, deskundigenadviezen en ingehuurd wetenschappelijk onderzoek, worden verplicht automatisch openbaar.”

Ook de Tweede Kamer moet aan dat regime geloven en nagenoeg alle documenten moeten automatisch beschikbaar komen. Momenteel werkt die organisatie al aan een nieuwe website, waar volgens de persdienst ook een mogelijkheid zal komen om ook vergaderingen terug te kijken.

Betere uitwisseling met open standaarden

Op zich was het gebruik van open standaarden de norm, maar in de praktijk blijken documenten slecht uitwisselbaar. SP-kamerlid Arda Gerkens heeft met succes een motie in het parlement bepleit, waarin wordt geregeld dat de Algemene Rekenkamer wordt gevraagd onderzoek te doen naar de vraag hoeveel geld gemeenten en het Rijk kunnen besparen door open standaarden te gebruiken.

Voor de uitwisseling van documenten is dit een onmisbare voorwaarden om ook de wensen van Peters te kunnen uitvoeren. De eenvoudigere uitwisseling van documenten zal niet alleen meer openheid geven, maar mogelijk ook nog eens miljoenen opleveren.

VVD'er Brigitte van der Burg kreeg de handen op elkaar voor een motie om serieus een cloud-strategie te maken voor de overheid. De AIVD heeft al gewaarschuwd voor risico's als er verkeerde keuzes worden gemaakt, maar voor het toegankelijk maken van overheidsdocumenten biedt de cloud een uniforme, centrale toegang.

Ict-projecten zelf transparant

Ict biedt niet alleen oplossingen om tot een transparantere overheid te komen, het inzetten van ict en het aanbesteden van projecten kan ook veel doorzichtiger. Daarin geeft de regering Obama het goede voorbeeld door. Zo'n zogenaamd IT Dashboard biedt inzicht in de investeringen in ict-projecten van de overheid en de stand van zaken bij de uitvoering. Wie waarvoor verantwoordelijk is en of er kostenoverschrijdingen zijn.

Rijks-CIO Maarten Hillenaar wil dit Dashboard ook voor de Nederlandse overheid inzetten, en dat valt te prijzen. Maar sinds januari het plan bekend werd, is er nog weinig concreets vernomen.

Informatiewaakhond

Als zesde, cruciale bonuspunt, moet er een informatietoezichthouder komen, bepleit Peters. Een waakhond die ziet toe op overheden om te waarborgen dat automatisch voldoende informatie openbaar wordt. Daarnaast zou een dergelijke functionaris geschillen kunnen beslechten, waardoor een ingewikkelder gang naar de rechter bespaard blijft. In Engeland bestaat zo'n functie al.

De plannen, vooral die van GroenLinks, zijn vermoedelijk een doorn in het oog van de Vereniging Nederlandse Gemeenten. Ook zij willen de Wob behoorlijk op de schop nemen. De belangenclub ziet de oplossing niet in technologie, maar het rekenen van geld ter compensatie voor de kosten die de huidige infrastructuur met zich meebrengt om tot transparantie te komen. Dat is het paard achter de wagen spannen.