De zogeheten commissie-Dessens heeft na nog geen jaar onderzoek het rapport af over de evaluatie van de Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten 2002 (Wiv 2002). Die wet is toe aan modernisering, luidt één van de conclusies in het rapport dat nu is aangeboden aan de ministers van BZK en Defensie.

Tech-ontwikkeling plus uitleg van wetten en normen

De vooruitgang in technologie - en het brede gebruik daarvan - in de afgelopen tien jaar brengt volgens de commissie noodzakelijke veranderingen met zich mee. "Echter, niet alleen de technologische ontwikkelingen maar ook de gedachten over en de (uitleg van) wettelijke en verdragsrechtelijke normen betreffende het werk van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten hebben het laatste decennium een verdere ontwikkeling doorgemaakt."

"De evaluatiecommissie is daarom tijdens haar onderzoek tot de conclusie gekomen dat de Wiv op een aantal belangrijke punten aan modernisering toe is." Één van die punten is permissie voor het ongericht onderscheppen van communicatie, dus zonder dat er alleen een directe verdachte is voor dat aftappen.

Ongericht onderscheppen, à la NSA?

De Amerikaanse inlichtingendienst NSA doet dit al, op internationale schaal, wat is onthuld door klokkenluider Edward Snowden. Deze 'ongerichte kabelgebonden interceptie van communicatie' moet tegelijk wel worden vergezeld van een modernisering van de wettelijke waarborgen daaromheen. Dit is concreet een versteving, legt de commissie uit in het rapport (PDF).

"De evaluatiecommissie is van mening dat naarmate de inbreuk op de privacy en het communicatiegeheim indringender is, de toestemmingsprocedure en het toezicht ook sterker ingebed moeten zijn." Hierbij moet het belang van de te onderscheppen communicatie bepalend zijn voor het wel of niet verkrijgen van permissie voor de inlichtingendiensten. "En niet meer het transportmedium of de stand der techniek."

BoF: modernisering ja, maar dan andersom

De digitale burgerrechtenorganisatie Bits of Freedom (BoF) is het met het uitgangspunt van modernisering eens, maar vult het precies tegengesteld in. Waar de commissie pleit voor meer macht en mogelijkheden voor de inlichtingendiensten, stelt BoF dat er juist beperkingen nodig zijn.

"De huidige onbegrensde technologie vraagt om nieuwe waarborgen. Van nieuwe bevoegdheden kan geen sprake zijn. Met het huidige falende toezicht is meer bevoegdheden vragen om meer problemen", schrijft Rejo Zenger van BoF. Hij schetst ook de enorme technologische ontwikkelingen en hoe de wet daarin achterloopt.

Grondrechten versus nationale veiligheid

"De technologie heeft zich razendsnel ontwikkeld en de mogelijkheden, ook voor de geheime diensten, zijn grenzeloos. De onthullingen van Snowden bevestigen dat ook: tenzij er grenzen worden gesteld en bewaakt, zullen geheime diensten ongebreideld gegevens verzamelen, combineren en analyseren. Voor de bescherming van grondrechten is het dan ook belangrijk dat er meer waarborgen komen."

Dat staat haaks op het oordeel van de commissie-Dessens die waarborgen wil bieden via meer toezicht op uitgebreidere bevoegdheden. "In het belang van de nationale veiligheid is het noodzakelijk dat diensten in het geheim kunnen opereren en vertrouwelijk informatie kunnen delen en verwerken."

Hierbij merkt de evaluatie op dat het voor een democratische samenleving wel essentieel is dat er een goede balans is tussen het geheime inlichtingenwerk en waarborgen voor grondrechten plus "passende controle en toezicht" op de geheime diensten.