Middernacht stelt het einde van de mensheid voor en de klok geeft symbolisch weer hoe dicht we volgens de wetenschappers bij een apocalyptisch einde zijn. Na de val van de Sovjet Unie kwamen we in de 'veiligste' periode uit en werd de klok optimistisch naar zeventien minuten voor 12 teruggezet (PDF). In de loop van de eenentwintigste eeuw zijn we weer dichter naar middernacht geschoven.

Vorig jaar werd voor het eerst sinds 1953 (PDF) de klok weer op twee minuten voor twaalf gezet, met onder meer de verspreiding van nepnieuws, onstabiele wereldleiders en klimaatverandering die ons dichter bij de afgrond hebben gebracht. Het Bulletin of Atomic Scientists, afkomstig van het Manhattan Project - het wetenschappelijke project dat leidde tot de komst van de atoombom, waarschuwt opnieuw dat we weer dicht aan de afgrond staan door securityzorgen, cyberschermutselingen en de proliferatie van onbeveiligde IoT-apparaten.

Wat is waar?

De enige manier om een uitroeiingsincident te voorkomen, zo waarschuwt de organisatie in zijn briefing voor de klok van 2019, is wetenschappelijk onderzoek gebaseerd op feitelijke bewijzen en rationeel debat. Maar in de tsunami van de huidige desinformatiestrijd is het voor de samenleving moeilijker geworden om te zien wat waar is en wat niet. Dat maakt oplossingen gebaseerd op feiten enorm lastig.

"Het toenemende gebruik van informatieoorlogsvoering om wereldwijd democratische processen te ondermijnen", schrijft de organisatie, "brengt de toekomst van beschaving in uitzonderlijk gevaar. Informatieoorlogsvoering met een digitaal element is een dreiging voor het gemeenschappelijke goed." Met andere woorden, we kunnen de problemen die ons allemaal kunnen uitroeien niet oplossen als we het niet eens zijn over wat die problemen zijn, of zelfs wat de feiten zijn.

Oneens over de feiten

Er zijn genoeg kernwapens in de wereld om al het leven op aarde te doden en ondanks het verdwijnen van de Sovjet Unie is die dreiging niet verdwenen. Noch is klimaatverandering verdwenen omdat er simpelweg ten onrechte door velen wordt getwijfeld aan wetenschappelijk bewijs, schrijft het Bulletin. De mensheid moet consensus bereiken gebaseerd op feiten om deze problemen op te lossen.

"De corruptie van het informatie-ecosysteem is wat we in deze zin een vermogensmultiplicator noemen", zegt Herb Lin, senior onderzoeker voor Cyber Policy and Security aan de Stanford-universiteit en lid van het Science en Security-orgaan van het Bulletin, in gesprek met Webwereld-zustersite CSOonline.com. "Dat maakt het oplossen van deze problemen nog veel moeilijker. Het is exponentieel lastiger als je het niet eens bent over de feiten."

Het Bulletin is niet zozeer bevreesd voor staten die elkaar hacken, maar meer om overheden die elkaars - en hun eigen - burgers voorliegen. "In plaats van een cyberarmageddon die financiële crises of stroomuitval veroorzaakt, is dit een veel geniepiger gebruik van online tools om menselijke onzekerheden en kwetsbaarheden te benutten, die het vertrouwen en de cohesie uitvagen waar beschaafde samenlevingen op gebaseerd zijn", meent Lin.

De organisatie roept overheden op om met elkaar in gesprek te gaan en internationale normen te ontwikkelen om informatieoorlogsvoering te stoppen voor het gemeenschappelijke goed van de mensheid.

Hoewel de wetenschappers zich grotere zorgen maken over informatieoorlogsvoering dan de rest, staat de organisatie wel specifiek stil bij het probleem van onbeveiligde internetverbonden apparaten als industriële sensoren, inclusief aanvallen op het lichtnet, zoals we enkele jaren geleden zagen in Oekraïne. Brede sabotage van IoT-infrastructuur kan leiden tot een gewapend conflict, of zelfs een kernoorlog, zo vrezen de wetenschappers.

"Een geavanceerde sabotage van het Internet of Things - netwerken die aan de basis staan van grote financiële en energie-infrastructuur en toegang hebben tot meer dan twintig miljard apparaten - kan een impact hebben die zo groot is dat het een militaire reactie oplevert, waar in potentie kernwapens bij worden betrokken", zo stellen de auteurs.

Terug naar de middeleeuwen?

Volgens Lin loopt het overigens niet zo'n vaart. "Ik maak me wel zorgen om aanvallen op het lichtnet. Die zijn, in mijn optiek, een serieuze dreiging, maar moeilijk om uit te voeren, zo niet onmogelijk."

Het grootste gevaar van informatieoorlog, zo beargumenteert hij, is niet de vernietiging van de mensheid in een nucleaire holocaust, of het verdwijnen van beschaving door klimaatverandering, maar de dood van de menselijke geest - het einde van het rationele wetenschappelijke leven dat opkwam en werd gevierd tijdens de Verlichting eeuwen geleden. "Informatieoorlogsvoering met een digitaal element en informatieoperaties, in het extreme doorgetrokken, vormt een dreiging voor de beschaving zoals we die kennen", aldus Lin.

Er is dus een lot erger dan de dood en de doemdagklok geeft dat in 2019 weer.