De IMSI-catcher is een klein apparaatje dat een eigen zendmast in de lucht brengt, een nepsteunzender die signalen tussen mobiele telefoons en zendmasten aantrekt. Het apparaat vangt vervolgens van de mobieltjes in de buurt het international mobile subscriber identity-nummer (IMSI) op de simkaart op. Daarmee kunnen mobieltjes in een omgeving worden getraceerd. Live meeluisteren is ook mogelijk. Zodra een persoon gaat bellen, schakelt de IMSI-catcher het gesprek direct door naar een gsm-antenne in de buurt. De beller merkt daar niets van.

De politie gebruikt de IMSI-catcher al jaren onder meer vanuit politiebusjes, stelt Wim van de Pol, auteur van het boek 'Onder de tap'. Maar het Openbaar Ministerie houdt opzettelijk de inzet van de IMSI-catcher buiten de rechtszaal. 'Dat zou nog wel eens vervelende vragen van advocaten opleveren. Justitie spreekt dan van 'het middel' of dergelijke bewoordingen, in plaats van dat ze de IMSI-catcher noemen.'

Niet in strafdossier

'Met de IMSI-catcher is mogelijk nummers te herkennen en telefoons te lokaliseren', erkent woordvoerder Wim de Bruin van het landelijk parket. Live meeluisteren met gesprekken kan daarna ook. De Bruin: 'Dat kan, maar voor meeluisteren is dan wel toestemming van de rechter-commissaris nodig.'

Tot nu toe bracht het Openbaar Ministerie nooit naar buiten wanneer en waarom het middel is ingezet. 'We hoeven niet over elke opsporingsbevoegdheid verantwoording af te leggen. Het gebruik van een IMSI-catcher komt dan ook niet voor in strafdossiers. Voor afluisteren is dat anders. Daarom hoor je niks over de IMSI-catcher. De politie loopt niet te koop met welke technische middelen er allemaal worden ingezet.'

Niet te koop lopen

Het gebruik van het apparaat door opsporingsdiensten is geen geheim. 'Maar dat is iets anders dan dat je er te koop mee loopt dat het succesvol wordt ingezet', aldus De Bruin. 'Je hoort ook niet welk soort verrekijkers of camera's de politie gebruikt.'

De officieren van justitie kiezen er zelf voor geen openheid te geven over de inzet van de IMSI-catcher, zegt ook woordvoerder Evert Boerstra van het parket generaal. 'Het is aan elke officier van justitie zelf om iets wel of niet op te nemen in zijn requisitoir.' Volgens Boerstra wordt het opsporingsmiddel onder meer in drugszaken gebruikt. 'Of het vaker gebruikt gaat worden, kan ik niet zeggen.'

Jaren geleden leidde al te enthousiast gebruik van IMSI-catcher tot grote storingen in het netwerk van Libertel, het huidige Vodafone. De Bruin van het landelijk parket kan zich dat nog herinneren: 'Dat is jaren geleden. Ik weet niet of dat nu nog wel eens voor komt. Ik hoor er nooit meer wat over.' Volgens Boersta was dat 'een incident'.

Mogelijkheden verruimd

Het opsporingsmiddel is vooral handig voor het opsporen van gebruikers van prepaidkaarten. Als de politie ziet of hoort dat een verdachte belt, kan de IMSI-catcher het IMSI-nummer vergaren, waarmee de verdachte later is te lokaliseren.

Het wetsvoorstel voor de Telecomwet van staatssecretaris Frank Heemskerk van Economische Zaken, dat deze week waarschijnlijk door de Tweede Kamer wordt aangenomen, zorgt voor meer mogelijkheden voor opsporingsdiensten om de IMSI-catcher in te zetten. Door de wetswijziging kan dat niet alleen als er een zwaar misdrijf is gepleegd, maar ook om een misdrijf te voorkomen, of bij hulp in 'levensbedreigende' situaties. De Kamer is daar voorstander van.

Volgens Van de Pol is het apparaat een Nederlandse vinding, ontwikkeld vanuit de militaire inlichtingendienst MIVD. 'Het apparaat is in de loop der jaren steeds kleiner geworden. Het werkt nu ook via een laptop.'

De voormalige onderzoeksjournalist van Zembla en de NOS stelt dat de IMSI-catcher onder meer is toegepast door Justitie tijdens de Ahold-afpersingszaak in 2003. Volgens Van de Pol gebruikt het OM het apparaat ook wel eens om na te gaan welke gedetineerde er stiekem vanuit de gevangenis met een mobieltje belt.