Na de aanslagen in Londen is er zowel bij het publiek als bij de pers en politiek een hernieuwde belangstelling voor het thema dataopslag. Op Europees niveau is besloten om de bewaarplicht voor dataverkeer versneld in te voeren. In dezelfde week kwam het nieuws naar buiten dat de AIVD al het dataverkeer wil doorzoeken.

Door gebruik te maken van een bestand met al het telecomverkeer (zowel telefoon als internet) wil de dienst via zoekopdrachten informatie naar boven krijgen waarmee onder meer terrorisme het hoofd moet kunnen worden geboden. Deze wens is bepaald niet nieuw. Wel nieuw is het tempo waarmee het een en ander doorgevoerd lijkt te gaan worden.

Tegenstanders van alle plannen zijn onder te verdelen in diverse groepen. Allereerst zijn daar uiteraard de privacyvoorvechters. Zij betogen - terecht - dat de wens om al het dataverkeer op te slaan én te kunnen analyseren op zijn zachtst gezegd op gespannen voet staat met de privacy van Nederlandse burgers. In hoeverre wensen we een rechtstaat waarin alle digitale sporen van iedere inwoner gevolgd worden? In dit kader valt vaak de onvermijdelijke verwijzing naar het boek 1984 van George Orwell.

Te duur

"Een antwoord op terrorisme in de vorm van bespionering van alle communicatie dreigt de daders enorm in de kaart te spelen; daarmee worden de fundamentele waarden van vrijheid en democratie ondergraven", zo meent bijvoorbeeld privacyorganisatie Bits of Freedom, een van de felste tegenstanders van alle plannen.

De meest gehoorde andere bezwaren zijn afkomstig van de providers en zijn van meer praktische aard. Zij vrezen dat de opslag van al het verkeer een ondoenlijke zaak is en gigantisch in de papieren gaat lopen. Onhanteerbare databases die ieder jaar groeien met vele tientallen terabytes. Let wel: per provider. Cor Bosman van XS4ALL rekent alvast voor dat een recente mailupgrade van een paar TB al een miljoen euro kostte.

En de burger krijgt hiervan uiteindelijk de rekening gepresenteerd, vult Alex Bik van provider BIT aan in een opiniërend stuk op Webwereld. "Maar die krijgt in ruil voor het inleveren van zijn privacy natuurlijk een stuk veiligheid terug. Veiligheid kost nu eenmaal geld en gaat nu eenmaal ten koste van de privacy. Toch?", zo vraag hij zich retorisch af.

Flickr

Ook onder veel internetters leeft het privacyargument sterk. Veel van hen blijken nochtans een nogal ambivalente houding te hebben ten aanzien van hun privacy. Toen Real Networks enige jaren terug via de speler RealPlayer wat persoonlijke informatie door bleek te sluizen, was de wereld te klein. 'Privacyschending!'. Tegelijk zijn internetters maar al te graag bereid om allerlei persoonlijke informatie in de openbaarheid te brengen. Via diensten als Audioscrobbler is bijvoorbeeld voor de hele goegemeente te volgen naar welke muziek iemand luistert.

Ook weblogs, fotosites als Flickr en datingsites als CU2 staan tjokvol persoonlijke informatie. Voor veel internetters lijkt privacy al een achterhaald begrip te zijn.

Dezelfde providers vragen zich overigens tegelijk af wat het nut van dit alles is. "We hebben alle huisadressen van alle Nederlanders in grote databases, maar dat betekent toch nog niet dat we weten wie de afzender van een poederbrief is. Hetzelfde geldt in versterkte mate voor berichtenverkeer via het internet", stelt ISOC-directeur Michiel Leenaars namens de Nederlandse providers. Als er een bericht wordt verstuurd via internet, weet het systeem net als de normale postbode helemaal niet of degene die de afzender claimt te zijn dat ook werkelijk is, aldus Leenaars.

Voorlopig

Daarbij komt nog het gegeven dat potentiële terroristen eenvoudig hun digitale identiteit kunnen maskeren. Internet stopt immers niet bij de Europese grenzen. Uiteindelijk wordt de maatschappij opgezadeld met een peperdure en nauwelijks te hanteren database waar we niets mee kunnen, behalve het schenden van privacy van onschuldige burgers. De AIVD zelf lijkt ondertussen nauwelijks te weten wat ze met het supertelefoonboek wil en benadrukt dat het om voorlopige plannen gaat.

Voorlopige plannen of niet, de database zal er wel komen. Een contingent nog aan te nemen AIVD'ers zal ongetwijfeld de nodige lol beleven aan het aftappen van mailtjes en ander internetverkeer. Maar wat het e-telefoonboek daadwerkelijk zal opleveren, blijft de vraag.

Panopticum

Gevreesd moet worden dat organisaties als Bits of Freedom een achterhoedegevecht voeren. De positie van de mens in de technologische 21e eeuw is te vergelijken met die van een omgekeerd panopticum, zo betoogde al enige tijd terug de Canadese politicoloog Reg Whitaker in zijn boek met de omineuze titel 'The End of Privacy'.

Het panopticum was in de achttiende eeuw het model voor de ideale gevangenis, een cirkelvormige gebouw met in het midden de toezichthouder. De gevangene staat zo permanent onder toezicht. Het panopticum van het digitale tijdperk is echter gedecentraliseerd. Ieder mens zetelt zelf in het centrum en staat permanent van alle kanten onder toezicht. Zowaar geen vrolijke gedachte.

Laurens Verhagen is chefredacteur van Webwereld.

Ip-adres: 192.168.90.39

Homepage: http://home.planet.nl/~verh2375/

Mail: [email protected]

Telefoon: 023 5461 111

Audioscrobbler: http://www.audioscrobbler.com/user/laurensvhg/

AIM: LaurensVerhagen