7 erfenissen van Windows 3.1 in de Creators Update

Op 6 april 1992 verscheen Windows 3.1 ten tonele. De 3.x-versies van Windows waren waarschijnlijk voor veel pc-gebruikers de reden dat ze overstag gingen en DOS verlieten voor de grafische interface die het systeem van Microsoft bood. De afgelopen decennia is Windows gegroeid van eigenlijk min of meer een GUI voor MS-DOS naar een uitgebreider OS en Windows 3.1 maakte een paar belangrijke stappen richting consolidatie van disparate mechanismes en systemen.

Met de nieuwe versie van Windows 10 (Creators Update) volgende week én het jubileum van een kwart eeuw Windows 3.1 leek ons dit een uitgelezen moment om eens te kijken naar de verbeteringen. Het systeem introduceerde de wereld met Mijnenveger (inmiddels verdwenen) en Kladblok (is er nog steeds), maar laten we in dit artikel eens kijken naar de toentertijd splinternieuwe spullen onder de motorkap, zoals het register en OLE.

1. Oorsprong van TrueType

Windows 3.1 liet de wereld kennis maken met TrueType-lettertypen. Voordat TTF's er waren, werden lettertypes zo gerenderd dat elke schreef en boog een bitmap was. De bedoeling van het nieuwe systeem was om lettertypes op pixelniveau te kunnen aanpassen voor een flexibelere weergave van lettertypes- en groottes, zonder te hoeven uitwijken naar dure lettertypes van grafisch specialist Adobe.

Dit was overigens geen verbetering uit de koker van Microsoft zelf: Apple ontwikkelde de technologie, Bookman bestond bijvoorbeeld al jaren, en licentieerde TryeType kosteloos (het waren andere tijden) aan Microsoft. Adobe was voor TTF de leidende maker van flexibele lettertypes en het bedrijf was niet blij met de innovatie die Apple en Microsoft gebruikten en hield vol dat het eigen lettertypesysteem Type 1 de enige optie bleef voor grafische professionals.

2. OLE

Microsoft introduceerde de eerste versie van Object Linking en Embedding (OLE) iets eerder voor onder meer Word en Excel. Met OLE zijn bestanden te embedden in een andere applicatie. Met de technologie, die in 2017 zeer vanzelfsprekend is geworden, was het mogelijk om bijvoorbeeld een bitmap aan te spreken in Word. Je kon dus plaatjes van een andere bron toevoegen aan je tekstdocument.

In Windows 3.1 werd de Object Packager toegevoegd aan het OS. Dat zorgde ervoor dat bestanden die OLE niet ondersteunden werden herkend en toch konden worden toegevoegd als pictogram. OLE zorgde er verder voor dat features van de oorspronkelijke applicatie konden worden aangesproken in de container-app, bijvoorbeeld Word.

Dat heeft ervoor gezorgd dat je bijvoorbeeld in PowerPoint een video kon aanklikken, die vervolgens werd afgespeeld door de server-app, bijvoorbeeld de Mediaspeler. Het klinkt nu allemaal zo doodgewoon, maar in de jaren 80 bestonden dit soort koppelingen van objecten en applicaties nauwelijks.

3. Het Register

Voor Windows 3.1 langskwam, sloegen afzonderlijke programma's configuratie-instellingen in eigen .ini-bestanden. Deze bevatten alle instellingen die nodig waren om een applicatie te starten en je ziet zulke bestandstypes nog steeds in diverse andere besturingssystemen. Microsoft bracht alles naar één centrale lokale en type-veilige database.

Het nieuwe onderdeel, het Register, bevat low-level instellingen van Windows voor diverse hardware- en software-onderdelen. Elke applicatie heeft een sleutel in het Register met waardes als de naam, versienummer, locatie en opstart-instellingen. In Windows 10 bestaan de database en bewerkingsutility regedit.exe om bijvoorbeeld omgevingsvariabelen aan te passen nog steeds.

4. Consequente dialogen

Nog iets wat niet bestond in Windows voor versie 3.1 was de consistentie in dialoogvensters als je bijvoorbeeld iets wilde opslaan of een bestand ging openen. Elke applicatiebouwer schreef daar zijn eigen methode voor en dat leverde verschillende interfaces op voor elk programma. Windows maakte die interface in 1992 uniform, zodat je steeds hetzelfde venster als je een bestand aansprak, ongeacht de applicatie.

Nog steeds neemt Windows de honneurs waar als je een bestand opslaat, of het nu in Microsofts eigen Word of in LibreOffice's Writer is: hetzelfde venster opent en is direct herkenbaar voor de gebruiker die bij elke applicatie dezelfde dialoog tegenkomt. Microsoft stelde voor Windows 3.1 een dialoog beschikbaar die programmeurs in hun eigen applicatie konden gebruiken.

5. Tasklist en Taakbeheer

In Windows 3.1 riep je met Ctrl + Esc de Tasklist aan waarin alle PID's van draaiende processen en taken werden opgesomd. Met filters kon je dan filteren op CPU-belasting, sessies, PID's en meer. Een computergeek kwam hier nog wel uit, maar de gemiddelde gebruiker had hier maar weinig aan omdat het niet erg intuïtief was. De feature was een voorloper van Taakbeheer dat de meeste Windows-gebruikers wel kennen.

Je kon er een overzicht van lopende processen mee openen en talen eventueel beëindigen. Dat werkte overigens niet zo soepel als tegenwoordig, want het killen van een programma maakte toentertijd het OS vaak instabiel en een bruusk beëindigde applicatie sleurde Windows 3.1 met zich mee de afgrond in.

Tasklist zit nog steeds in Windows 10 verwerkt. Je kunt hem bijvoorbeeld aanspreken via de Opdrachtprompt en met tasklist zie je in principe hetzelfde overzicht als in Taakbeheer onder het tabblad processen. Het is louter een lijstfunctie en hoewel je hem kunt verfijnen met parameters, heb je bijvoorbeeld in dit specifieke onderdeel geen /kill-parameter om een proces te beëindigen. De feature taskkill werd aan Windows XP toegevoegd (als tskill in XP Home) en zwerft ook nog steeds in Windows 10 rond (wederom bijvoorbeeld via de Opdrachtprompt).

6. Opkomst en ondergang van de screensaver

De screensaver wordt nu vooral gebruikt in pc's die in een kioskmodus worden gebruikt in de winkel, bedrijven die hun stempel willen drukken op werkstations en thuisgebruikers die een stukje personalisering wensen, want schermbeveiliging is overbodig geworden. Deze jaren 90-feature was bedacht om te voorkomen dat schermen inbrandden.

Dat gebeurde omdat de CRT een elektronenkanon is die kleine puntjes fosfor lieten oplichten. Als hetzelfde punt lange tijd werd bestraald, bijvoorbeeld als hetzelfde programma maar steeds openstond, kregen de punten een schaduwrandje. Hierdoor raakte elementen van de interface ingebrand in het daadwerkelijke beeldscherm. De oplossing was om die langdurige bombardementen te stoppen, door de elementen rust te geven en een afbeelding te roteren.

Voor Windows 3.1 voegde je zoiets handmatig toe, maar 25 jaar geleden introduceerde Windows de vliegende Windows-pictogrammen en de lichtkrant. Omdat het inbrandeffect niet meer bestaat met het verdwijnen van CRT, zie je de instellingen voor Schermbeveiliging niet meer pontificaal terug in Windows 10. Het is zelfs even zoeken. De optie staat nu weggestopt in Instellingen > Persoonlijke instellingen > Vergrendelingsscherm en dan onder 'Instellingen voor schermbeveiliging'.

7. Naar de Verkenner

Voordat de de Verkenner bestond, had je een programmabeheer waar je applicaties kon beheren. Dit werkte allemaal redelijk, maar was niet geschikt voor multitasking: voor je het weet had je tientallen vensters aan programmabeheerders openstaan op het bureaublad. De bestandsbeheerder was een aparte applicatie en was een grafische schil die de oude DOS-opdrachten (XCOPY, DIR, DEL et cetera) te vervangen door een GUI.

In dat tweede programma kon je dezelfde opdrachten uitvoeren door te klikken met de muis en bestanden te slepen, wat computers een stuk toegankelijker maakte dan het verplichten van werknemers om een serie DOS-commando's te leren. In Windows 95 werden deze twee onderdelen samengevoegd tot de Verkenner die we in Windows 10 Creators Update nog steeds zien.