We blikken terug op dertig jaar Free Software Foundation (FSF), de organisatie die zich hard maakt voor vrije software, dus software waar iedereen bij de bron kan en die je vrij kunt delen zonder restricties. Kortom, zelfs sommige open source-software is geen vrije software. De filosofie van oprichter Richard Stallman is ontstaan door een incident met een printer en versterkt door onder meer de Lex Luthor tegenover Stallmans Clark Kent: Bill Gates.

1. Een printer

Stallmans kruistocht begon eigenlijk met een printer. Hij werkte in de jaren 70 bij MIT waar een supersnelle printer van Xerox een pagina per seconde afdrukte. Dat was in de tijd dat de meeste mensen nog minutenlang bij een ratelende matrixprinter stonden te wachten. De printer had alleen een vervelend issue: hij liep regelmatig vast, waardoor er jobs in de wachtrij opstapelden.

De ontwerpers bij Xerox gingen ervan uit dat er altijd wel iemand in de buurt zou zijn van het apparaat om papierstoringen op te lossen. Stallman schreef een stukje code dat gebruikers die opdrachten verstuurden waarschuwden als er een fysiek probleem was en ervoor zorgde dat er per X jobs iemand poolshoogte ging nemen om te zien of de printer wel soepel liep.

Probleem opgelost. In 1980 kwam er een nieuwe printer van Xerox waar RMS het programmaatje bij wilde gebruiken, maar Xerox hield deze keer de broncode onder de pet. Propriëtaire software begon een trend te worden halverwege de jaren zeventig (onder meer Bill Gates riep pc-hobbyisten op om niet onbetaald gebruik te maken van propriëtaire code) terwijl er daarvoor nog een hackerscultuur was waarin code volop werd gedeeld.

Het Xerox-incident stuurde RMS op zijn pad om te strijden voor vrije software (en vrije hardware) en op weg om de Free Software Foundation op te richten. De afgelopen dertig jaar heeft hij zich met de organisatie hard gemaakt voor vrije software. Hij is zo fanatiek/paranoïde dat hij nauwelijks gebruik kan maken van software en hardware omdat bijna alles (gedeeltelijk) closed source is.

Volgens RMS bevrijden we ons van de tirannie van bedrijven in de online wereld door te vechten voor vrije software, zodat we ongewenste elementen naar believen kunnen verwijderen.

2. GNU/Linux

In de jaren die volgden op het printerincident van 1980 raakte Stallman steeds meer gefrustreerd over de toename van closed source. In 1983 kondigde hij een vrij besturingssysteem aan met de naam GNU - later volgde een manifest. Een Unix-basis lag voor de hand, omdat het populair was onder ontwikkelaars onder meer vanwege de vele beheertools, de software breed gedocumenteerd was en de broncode inzichtelijk (hoewel propriëtair) was.

In de daaropvolgende jaren werd GNU een grote collectie software, wat enige jaren in beslag nam om te ontwikkelen. Er kon uiteraard geen closed code worden gebruikt, dus op een aantal plekken moesten RMS en zijn team het wiel opnieuw uitvinden. GNU was al een ruime userland-omgeving toen de Finse Linus Torvalds besloot om een kernel te bouwen waar GNU-lagen op inprikten.

Linux was daarmee geboren en het verscheen in 1991, terwijl er nog steeds werd gewerkt aan een GNU-basis. Linux werd eigenlijk wat Stallman oorspronkelijk met GNU voor ogen had en RMS staat er dan ook op dat we de term GNU/Linux gebruiken en niet het losse Linux. In interviews spreekt hij plagend ook vaak over 'het GNU OS, ook wel bekend als Linux'.

Of in de woorden van Sint IGNUtius: "There is no system but GNU, and Linux is one of its kernels."

3. DRM

Digital Rights Management (DRM) werkt voor veel techneuten als een rode lap op een stier. Een van de grotere incidenten die de meeste mensen vast nog wel bijstaat, is dat van Sony die ervoor zorgde dat cd's via zijn spelers niet gekopieerd konden worden, daarbij en passant de onderliggende software verkrachtend met een rootkit. De FSF ageert al jaren tegen allerlei vormen van DRM en het is weer helemaal in de mode aan het raken.

Soms lijkt het de spuitgaten uit te lopen. Dat een producent content dat de hoofdinkomstenbron vormt wil beschermen, is logisch. Maar je kunt het ook overdrijven. Consoles met DRM waardoor tweedehands gamen lastig wordt. Laserprinters met DRM waardoor je cartridges bij Xerox moet kopen. Koffiezetapparaten met DRM waardoor koffiecups bij Keurig moeten worden gekocht. Ook wordt DRM in de kern van het web overwogen.

DRM in HTML5 is een zeer heikele principiële discussie met als fundamentele vraag of je HTML5 zo open mogelijk moet houden (waardoor je features moet inprikken met plug-ins) of juist heel inclusief moet maken, zodat het breed zal worden ondersteund. Internetpionier Tim Berners-Lee pleit bijvoorbeeld voor het laatste om te voorkomen dat we splinterweb krijgen of dat we afhankelijk raken van technologieën als Flash of Silverlight.

Vooral Netflix moest het ontgelden bij de FSF. De streamingdienst probeert uiteraard productiemaatschappijen zo goed mogelijk tevreden te houden om zijn catalogus uit te kunnen breiden. Netflix gebruikt daarom Silverlight om te voorkomen dat kijkers de catalogus leegplukken en op torentsites dumpen. Het mediabedrijf kondigde verder aan ook HTML5 te ondersteunen, maar dat werkt alleen voor gebruikers met een DRM-plugin. De FSF stelt dat je dat tientje per maand dan maar beter aan de FSF kunt doneren.

Een ergernisje van RMS: via Kickstarter zijn er boeiende projecten, maar je moet niet-vrije software gebruiken om te kunnen doneren.

4. Windows

Een paar grote namen wekken steeds weer de toorn van Stallman en de FSF op. Dat zijn bijvoorbeeld Apple, Amazon, Netflix en Microsoft. Al in 1976 was Bill Gates een van de personen die wilde dat softwaregebruikers zich beter aan propriëtaire rechten en dus licenties hielden, op hetzelfde moment dat RMS de tegenovergestelde filosofie begon aan te hangen.

Stallman heeft geen goed woord over voor Microsofts OS Windows. Het druist regelrecht in tegen zijn basisfilosofie van vrije software, zit vol met programma's die contact leggen met servers en gebruikersdata opslaan, en zou zelfs de Amerikaanse overheid van toegang tot backdoors voorzien. Stallman noemt Windows een "gebruikers-onderwerpend propriëtair OS".

Over een aantal zaken wordt RMS steeds milder, maar Windows valt daar niet onder. In een opiniestuk voor The Guardian van dit jaar trekt hij van leer tegen 'malware' - als in officiële software die dingen doet die niet in het voordeel zijn van de gebruikers. Programma's bespioneren gebruikers, verkopen data, en bepalen wat gebruikers wel en niet kunnen. "Dat het legaal is betekent niet dat het ethisch is", zo benadrukt RMS. Uiteraard krijgt Windows in dat stuk een veeg uit de pan.

Overigens heeft hij het ook niet zo op iOS en Android. Die laatste is vrij open, maar RMS is niet te spreken over de manier waarop Google controle pakt over bijvoorbeeld apps en andere aspecten van het besturingssysteem. Zelfs GNU/Linux-distro Ubuntu wordt door hem omschreven als 'spyware' voor de deal met Amazon waarin zelfs lokale zoekgegevens default worden opgezogen.

"Ubuntu is spyware geworden en we moeten Canonical een lesje leren."

5. Propriëtaire hardware

De toorn van een grote FSF-campagne richt zich momenteel onder meer op Apple vanwege diens strikte regels over wat wel en niet mag. Dat past in een inmiddels lange traditie waarin de FSF zich boos maakt over 'tyrant devices'. Dat is hardware die restricties oplegt wat gebruikers en ontwikkelaars ermee mogen en zelfs vrije software in enkele gevallen aan banden legt.

Op zich is dit niet nieuw, maar een tot actie zettend incident was settopbox-producent Tivo die volgens RMS een loopje nam met de GNU-licentie GPLv2. Het kastje draaide Linux en GNU-tools. Onder de GPL moet je broncode openbaar maken en software delen. Dat deed Tivo ook, maar de kastjes konden alleen software met door Tivo getekende certificaten draaien. Kortom, hobbywerk kon je verder niet op het bronproduct zelf gebruiken.

Dat verbood de GPLv2 niet expliciet, maar deze omzeiling is volgens Stallman wel tegen de gedachte van de licentie. De FSF maakte daarop GPLv3, die dit wel specifiek verbiedt. Niet iedereen is even blij met de nieuwe licentie (Linus Torvalds vindt het bijvoorbeeld van toepassing op userland-oplossingen en omdat het niks met kernels van doen heeft, blijft hij op v2) , omdat bijvoorbeeld de beveiliging in het gedrang kan komen als gecertificeerde software niet kan worden afgedwongen. Dat is in principe dezelfde discussie als met Secure Boot, waar we zo op ingaan.

Bron: DefectiveByDesign.org

6. Gesloten BIOS

Stallman heeft een probleem als hij een computer wil gebruiken. Alle software kan vrij zijn, maar het BIOS is vrijwel altijd propriëtair. Hij gebruikte daarom jarenlang hardware waar hij niet zo blij mee was, omdat het BIOS geen vrije software was. Tegenwoordig heeft hij een vrijgemaakte Thinkpad X60 die door de FSF is goedgekeurd. De FSF maakt zich al lang hard voor het vrije BIOS.

RMS maakt zich het over het algemeen moeilijk door zich aan zijn principes te houden. Zo gebruikte hij eerder een OLPC-laptop, maar omdat de aansturing van de WiFi-adapter een ondoorzichtige codeblob was, gebruikte hij die niet. Ook gebruikte hij geen browsers en weigert hij een smartphone te nemen. Niet omdat hij bang is gevolgd te worden, maar omdat het principieel niet klopt.

Dat is trouwens een mooi contrast met die andere tech-excentriekeling, John McAfee, die wél bang is gevolgd te worden en kiest voor de tegenovergestelde aanpak: hij gebruikt zoveel mogelijk toestellen die hij snel weer dumpt, om zo de CIA, NSA en PTT te verwarren.

Ook vanuit beveiligingsoogpunt zou een vrij BIOS geen slecht idee zijn. Als gebruiker ben je volledig afhankelijk van de fabrikant van het BIOS en die hebben nou niet bepaald een goede track record als het aankomt op het aanpakken van gaten. Met een vrij BIOS zouden gebruikers veel meer controle krijgen over de aansturing van hardware en kun je bijvoorbeeld ook beter inschatten of je met Tails en Tor uitgeruste privacymonster niet gecompromitteerd is.

De FSF over waarom het zo belangrijk is dat software vrij is.   Bron: Free Software Foundation via FSF.org

7. Secure Boot

Secure Boot is een middel dat zelfs meerdere ergernissen van de Free Software Foundation aantikt en de organisatie protesteert hier uiteraard tegen. Voor de mensen die het geluk hebben de feature nog niet te kennen: Secure Boot is een onderdeel van BIOS-opvolger UEFI. Als het is ingeschakeld wordt alleen door de maker gecertificeerde software gestart, in het geval van Windows-OEM's bijvoorbeeld Windows 8. Een eventueel alternatief besturingssysteem wordt dan, net als malware, niet gestart.

Dat stoot de FSF natuurlijk stevig tegen de borst. Niet alleen sluit Secure Boot de mogelijkheid van een vrij BIOS (of UEFI dus) uit, ook is het vereisen van getekende software nou precies het issue waaruit GPLv3 is gerold. Ook geen wonder dat de organisatie strijdt tegen de feature. Zo is er een petitie tegen Secure Boot, die onder meer wordt gesteund door Debian en diverse piratenpartijen.

Het basisissue van de organisatie is dat Secure Booten om malware tegen te gaan dan wel geen slecht idee is, maar dat de gebruiker daar de controle over zou moeten houden. In de huidige situatie bepaalt de OEM voor de gebruiker, bijvoorbeeld door de feature vast te prikken op Windows en een Verisign-Mictosoft-certificaat aan te schaffen.

Maar in de afgelopen jaren heeft de UEFI-feature flink terrein gewonnen en schakelen bijvoorbeeld Microsoft OEM's Secure Boot vaker default in en de optie voor gebruikers om hem uit te schakelen is verdwenen bij Windows 10-hardware. Dit is een strijd die de FSF blijkbaar hard aan het verliezen is.

Geïnspireerd door de FSF? Tijd om de Free Software Song te leren. En voor de verandering niet de versie gezongen door Stallman. Oh, check vooral ook deze hilarische versie van deze plek. Op de laatste pagina als bonus de Sagrada Familia van de FSF.

Bonus: HURD

Dit is niet echt een molen, maar meer een luchtkasteel van de FSF die verband houdt met punt twee van deze lijst: GNU/Linux. De kernel van Linus Torvalds sneed Stallman dan wel de pas af, maar dat betekent niet dat een kernel voor GNU ook niet in ontwikkeling is. Hurd is inmiddels al een paar decennia in ontwikkeling en hangt momenteel op versie 0.6.

Er is wel vooruitgang, zo is er onder meer een Debian-port voor GNU/Hurd waarbij Linux is vervangen door de microkernel van de FSF. De huidige versie is gebaseerd op de Machkernel, maar is nog niet stabiel te gebruiken in een productie-omgeving. Stallman kondigde in 2002 aan dat Hurd nu echt zou verschijnen, maar acht jaar later is ook dat optimisme verdwenen. RMS stelt nu dat Hurd ook niet echt nodig is, want er is toch wel een kernel die iedereen gebruikt voor GNU.

Hurd wordt gezien al de ultieme vaporware en is de punchline van grappen geworden (zoals die van XKCD hieronder). Overigens heeft Linus Torvalds nooit druk gevoeld vanuit de Hurd-ontwikkelaars, want hij beschouwt de microkernel als een gedrocht en de ontwikkelaars als geobsedeerd.

Bron: XKCD